Cao nguyên Pleiku là mặt bằng bazan rộng ở phía bắc Tây Nguyên, cao phổ biến khoảng 700–800 m, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Bề mặt cao nguyên được tạo nên chủ yếu bởi dung nham bazan từ nhiều đợt núi lửa phun trào cách nay hàng triệu năm; dấu vết còn lại rõ nhất là hồ T'Nưng (Biển Hồ) và các nón núi lửa đã tắt như Chư Đăng Ya. Đất đỏ bazan trên cao nguyên là nền cho vùng chè, cà phê, hồ tiêu, cao su quanh Pleiku.
Vị trí giữa các cao nguyên khác
Pleiku nằm ở giữa phần bắc Tây Nguyên. Phía bắc, qua thung lũng sông Sê San, là vùng Kon Tum thấp hơn. Phía đông, qua đèo Mang Yang, địa hình hạ xuống cao nguyên An Khê khoảng 400–500 m rồi tiếp tục đổ xuống duyên hải. Phía nam là vùng Chư Sê, Chư Prông, chuyển dần sang cao nguyên Đắk Lắk. Phía tây, mặt đất thoải dần về biên giới Campuchia.
Vì nằm cao hơn hẳn các vùng xung quanh và mặt bằng khá rộng, Pleiku là nơi giao nhau của các tuyến đường chính: quốc lộ 14 theo trục bắc – nam Tây Nguyên, quốc lộ 19 nối xuống biển Quy Nhơn. Địa hình đã quyết định vị trí của đô thị.
Đi quốc lộ 19 từ Pleiku xuống biển là cách dễ nhất để cảm nhận "bậc thang" Tây Nguyên. Đầu tiên là mặt cao nguyên đất đỏ quanh Pleiku. Qua đèo Mang Yang, đường hạ xuống cao nguyên An Khê thấp hơn, đất xám nhiều hơn đất đỏ, khí hậu khô và nóng hơn rõ. Rồi đến đèo An Khê, đổ dốc xuống đồng bằng ven biển. Ba bậc độ cao, ba kiểu cảnh quan, trong khoảng chưa đầy hai trăm kilômét. Sự khác biệt giữa Pleiku và An Khê cũng cho thấy một điều: cao nguyên được phủ bazan dày thì đất tốt, còn nơi bazan chỉ rải rác thì đất kém hơn nhiều, dù hai nơi chỉ cách nhau một con đèo.
Cao nguyên được núi lửa đắp nên
Dung nham bazan tràn ra
Bazan là loại đá núi lửa có dung nham loãng, chảy xa. Ở Tây Nguyên, phần lớn bazan phun ra theo các khe nứt dài và từ nhiều miệng núi lửa nhỏ, tràn thành những lớp phủ rộng chồng lên nhau qua nhiều đợt. Lớp phủ ấy lấp các chỗ trũng của nền đá cổ bên dưới, tạo nên mặt bằng rộng lượn sóng mà ta thấy hôm nay.
Các nón núi lửa còn lại
Trên mặt cao nguyên vẫn còn các nón núi lửa đã tắt từ lâu, nhô lên như những quả đồi tròn:
- Chư Đăng Ya ở phía bắc Pleiku: một nón núi lửa cổ có hình dáng khá rõ, sườn được người dân trồng trọt trên lớp đất bazan.
- Núi Hàm Rồng phía nam khu đô thị: cũng được xem là một nón núi lửa cổ, là điểm cao quanh Pleiku.
- Hồ T'Nưng (Biển Hồ) phía bắc thành phố: một hồ nước trên vùng núi lửa cổ, thường được giải thích là hình thành từ miệng núi lửa hoặc trũng núi lửa. Hồ có bài riêng trong danh mục Hồ, thác & đầm phá.
Không có núi lửa nào ở đây còn hoạt động. Tuổi các đợt phun trào được các nhà địa chất xác định theo từng nơi, nói chung là hàng triệu năm, một số đợt trẻ hơn. Bài viết này không đưa con số cụ thể cho từng ngọn vì các nghiên cứu chưa thống nhất.
Đất đỏ và nghề trồng cây công nghiệp
Bazan phong hoá trong khí hậu nhiệt đới có mùa mưa lớn sinh ra đất đỏ: tơi xốp, dày, giàu sắt và nhôm, giữ được độ ẩm khá. Trên đất này, từ thời Pháp đã có các đồn điền chè và cà phê quanh Pleiku. Đồi chè Biển Hồ phía bắc thành phố là một trong những vùng chè lâu năm của Tây Nguyên.
Ngày nay quanh Pleiku và các vùng lân cận như Chư Păh, Ia Grai, Chư Prông, Chư Sê là cà phê, hồ tiêu, cao su và chè. Nếu đặt bản đồ thổ nhưỡng lên bản đồ cây công nghiệp, hai lớp gần như trùng khít ở vùng này.
Mặt trái của đất bazan trên địa hình lượn sóng là dễ bị rửa trôi khi mất lớp phủ thực vật. Mưa lớn mùa hè cuốn đất mặt xuống thung lũng, nên các vườn trên dốc cần trồng theo đường đồng mức và giữ cỏ, cây che phủ.
Nước trên cao nguyên chảy về đâu
Pleiku nằm gần đường phân nước giữa hai hướng chảy lớn:
| Hướng | Sông chính | Ra biển ở đâu |
|---|---|---|
| Tây và tây bắc | Các suối Ia Grai, Ia Ly… góp vào sông Sê San | Qua Campuchia, nhập Mê Kông, ra biển ở châu thổ Cửu Long |
| Tây nam và nam | Các suối thuộc hệ thống Srêpốk | Cũng về Mê Kông |
| Đông | Sông Ayun và các nhánh khác của sông Ba | Ra Biển Đông ở Tuy Hoà |
Đây là lý do có thể đặt những công trình thuỷ điện lớn ngay cạnh cao nguyên. Thuỷ điện Yaly trên sông Sê San, ở ranh giới vùng Gia Lai và Kon Tum cũ, là một trong những nhà máy lớn của Tây Nguyên. Thác Yaly tự nhiên ngày xưa nằm ở đoạn sông chuyển bậc này, nay đã thay đổi nhiều do công trình.
Đất bazan thấm nước tốt, sông lại chảy sâu dưới thung lũng, nên mùa khô trên mặt cao nguyên vẫn thiếu nước tưới. Người làm vườn dựa nhiều vào giếng và hồ chứa nhỏ, và mực nước ngầm hạ thấp vào những năm khô hạn kéo dài là chuyện quen thuộc.
Gió và khí hậu: hệ quả của mặt bằng trống
Pleiku nổi tiếng là "phố núi" nhiều gió. Lý do địa hình khá đơn giản: một mặt bằng cao, rộng, ít vật cản, gió mùa thổi qua không bị chặn. Mùa mưa nhận gió tây nam nên mưa nhiều; mùa khô gió đông bắc vượt Trường Sơn xuống thì khô và hanh. Độ cao khoảng 700–800 m làm nhiệt độ dịu hơn vùng thấp, đêm mùa khô khá lạnh. Chi tiết khí hậu không phải trọng tâm ở đây, chỉ cần nhớ: cái mát và cái gió của Pleiku đến từ độ cao và mặt bằng trống.
Cao nguyên và con người
Cư dân bản địa lâu đời của vùng là người Jrai và Ba Na. Làng truyền thống (plei) thường đặt gần nguồn nước như suối, mó nước, và có nhà rông, nhà dài dựng bằng gỗ, tre. Chữ "Plei" trong tên Pleiku cũng là từ chỉ làng của người Jrai.
Biển Hồ và các mó nước trên cao nguyên có vai trò lớn trong đời sống, vì trên đất bazan nước mặt không nhiều. Biển Hồ đến nay vẫn là nguồn nước sinh hoạt quan trọng cho khu đô thị Pleiku.
Góc nhìn hôm nay
Pleiku là nơi dễ nhất để "đọc" một cao nguyên núi lửa: mặt bằng đất đỏ, những quả đồi tròn là nón núi lửa cũ, một hồ nước trên vùng núi lửa cổ, và thung lũng sông sâu ở rìa. Muốn hiểu kỹ hơn có thể xem trang Tây Nguyên trong Atlat Địa lí Việt Nam, so lớp đất bazan với lớp địa hình; đọc thêm về Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, nơi có tài liệu phổ thông tốt nhất về núi lửa cổ Tây Nguyên.
Câu hỏi đáng nghĩ khi đứng trên cao nguyên: đất đỏ mà ta thấy hôm nay là đá bazan đã phong hoá suốt hàng triệu năm. Mất lớp đất đó do xói mòn là mất thứ mà thiên nhiên cần thời gian rất dài để làm lại.
Câu hỏi thường gặp
Cao nguyên Pleiku cao bao nhiêu?
Mặt cao nguyên Pleiku cao phổ biến khoảng 700–800 m so với mực nước biển. Các nón núi lửa trên cao nguyên như núi Hàm Rồng nhô cao hơn mặt bằng chung.
Pleiku có núi lửa không?
Có, nhưng đều đã tắt từ lâu. Cao nguyên còn các nón núi lửa cổ như Chư Đăng Ya, núi Hàm Rồng, và hồ T'Nưng (Biển Hồ) nằm trên vùng núi lửa cổ. Không ngọn nào còn hoạt động.
Vì sao đất Pleiku màu đỏ?
Vì là đất phong hoá từ đá bazan núi lửa trong khí hậu nhiệt đới ẩm. Quá trình này rửa trôi nhiều chất, để lại nhiều ôxít sắt và nhôm, nên đất có màu đỏ.
Biển Hồ Pleiku có phải miệng núi lửa không?
Biển Hồ (hồ T'Nưng) thường được giải thích là hồ hình thành trên miệng hoặc trũng núi lửa cổ. Đây là cách hiểu phổ biến trong các tài liệu địa phương và du lịch; chi tiết cấu tạo vẫn được các nhà địa chất nghiên cứu.
Sông ở Pleiku chảy về đâu?
Phần lớn suối trên cao nguyên chảy về phía tây vào sông Sê San và hệ thống Srêpốk, rồi về Mê Kông. Phía đông là lưu vực sông Ba, chảy ra biển ở Tuy Hoà.
