Cao nguyên đá Đồng Văn: công viên địa chất toàn cầu đầu tiên của Việt Nam

Cao nguyên đá Đồng Văn là vùng núi đá vôi cao khoảng 1.000–1.600 m ở cực bắc Việt Nam, trải trên bốn vùng Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn và Mèo Vạc (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), rộng khoảng 2.350 km². Năm 2010, nơi này được Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu công nhận, là công viên địa chất toàn cầu đầu tiên của Việt Nam. Giá trị của nó nằm ở chỗ: trên một diện tích không lớn, đá và hoá thạch ở đây ghi lại một quãng lịch sử Trái Đất rất dài, từ khoảng hơn 500 triệu năm trước.

Cao nguyên đá nằm ở đâu, rộng chừng nào

Cao nguyên đá Đồng Văn chiếm gần trọn phần cực bắc của tỉnh Hà Giang cũ, phía bắc và đông giáp Trung Quốc. Đi từ thành phố Hà Giang cũ lên, qua dốc Bắc Sum và cổng trời Quản Bạ là bắt đầu vào vùng đá. Điểm cực Bắc Lũng Cú nằm ở rìa bắc của cao nguyên.

Các con số phổ biến về công viên địa chất:

Công viên địa chất không phải một khu rào kín. Nó là cả một vùng có người sinh sống, nơi đá, nước, làng bản và văn hoá được giới thiệu như một tổng thể.

Đá ở đây kể chuyện gì

Từ đáy biển cổ lên độ cao một nghìn mét

Phần lớn đá trên cao nguyên là đá vôi và các loại đá trầm tích hình thành dưới đáy biển. Hàng trăm triệu năm trước, vùng này là biển nông ấm. Vỏ sò, san hô, xác sinh vật có vôi lắng xuống thành từng lớp dày, lâu ngày nén lại thành đá. Về sau, các chuyển động của vỏ Trái Đất nâng khối đá ấy lên hơn một nghìn mét.

Các lớp đá xếp chồng lên nhau như trang sách. Nhà địa chất đọc được thứ tự thời gian từ dưới lên trên, nhất là ở những sườn núi bị sông cắt lộ ra.

Hoá thạch

Trong đá vôi Đồng Văn có nhiều hoá thạch sinh vật biển: tay cuộn (một loại sinh vật có hai mảnh vỏ, giống sò nhưng khác nhóm), san hô, huệ biển, bọ ba thuỳ. Một số mặt cắt địa tầng ở đây được giới địa chất quan tâm vì ghi lại chỗ chuyển giữa các thời kỳ địa chất lớn. Với người không chuyên, chỉ cần nhớ: những con vật nằm trong đá này sống ở biển, và giờ chúng nằm trên đỉnh núi.

Danh mục này có bài riêng Đá vôi Việt Nam từ đâu ra kể kỹ hơn về biển cổ.

Những dạng địa hình đặc trưng

Đá vôi bị nước mưa hoà tan chậm qua hàng triệu năm, tạo ra một bộ "từ vựng" địa hình mà ai đi Đồng Văn cũng nhìn thấy, dù không biết tên:

• Đá tai mèo: mặt đá bị nước khoét thành những rãnh, gờ sắc như lưỡi dao, nhô lên khắp sườn đồi. Đi trên đó rất dễ rách giày.
• Phễu karst: những hố lõm hình phễu trên mặt đất, nơi nước mưa rút xuống lòng đất.
• Thung lũng karst: những lòng chảo kín giữa núi đá, đáy bằng, có lớp đất mỏng để làm ruộng, như Sủng Là hay Lũng Cẩm.
• Rừng đá: những cụm cột và khối đá đứng sát nhau, do nước khoét theo các khe nứt.
• Hẻm vực: nơi sông đào xuyên khối đá vôi thành vách đứng hàng trăm mét. Hẻm Tu Sản của sông Nho Quế dưới đèo Mã Pì Lèng là ví dụ nổi tiếng nhất, có bài riêng ở danh mục Đèo Việt Nam.

Dưới lòng đất còn có hang động và sông ngầm, nhưng đó là chuyện của các bài viết về hang. Phần trên mặt đất đã đủ để thấy vì sao nơi này được gọi là "cao nguyên đá": nhìn đâu cũng thấy đá, đất chỉ nằm trong khe.

Sống trên đá: con người thích nghi ra sao

Trồng ngô trong hốc đá

Đất trên cao nguyên mỏng và vụn, chỉ đọng lại trong hốc giữa các khối đá. Người Mông và các dân tộc khác ở đây gùi từng gùi đất, nhặt đá xếp quanh để giữ đất, rồi gieo ngô vào từng hốc. Cách canh tác này nhìn từ xa giống những đốm xanh rải trên sườn đá xám.

Tường đá, nhà trình tường

Đá nhặt lên khỏi ruộng được xếp thành hàng rào đá quanh nhà và nương, không cần vữa. Nhà truyền thống của người Mông ở đây nhiều nơi là nhà trình tường: tường đất nện dày, giữ ấm mùa đông, mát mùa hè. Phố cổ Đồng Văn nằm trong một thung lũng giữa núi đá, nhà cửa mái ngói âm dương, cũng dựng dựa vào vật liệu tại chỗ.

Thiếu nước quanh năm

Đây là cái khó lớn nhất. Đá vôi nứt nẻ, mưa xuống là thấm mất, sông thì chảy dưới đáy hẻm sâu. Người dân phải hứng nước mưa vào bể, đi gùi nước từ các mó nước ở chân núi. Những "hồ treo" chứa nước mưa đã được xây trên nhiều đỉnh dốc để phục vụ các xã. Bài Nước ở vùng núi đá vôi trong danh mục này giải thích vì sao đá vôi lại khát nước đến thế.

Khí hậu do độ cao

Ở độ cao trên một nghìn mét và ở tận cực bắc, mùa đông trên cao nguyên lạnh hơn hẳn đồng bằng, có năm xuất hiện băng giá. Cây trồng vì vậy là ngô, tam giác mạch, đậu, mận, lê, những loại chịu được lạnh và đất nghèo.

Đồng Văn trong bản đồ các công viên địa chất Việt Nam

Đồng Văn và Non nước Cao Bằng đều là vùng đá vôi biên giới phía bắc, nhưng Đồng Văn cao hơn nhiều và khắc nghiệt hơn. Đắk Nông thì là câu chuyện khác hẳn: lửa chứ không phải biển.

Truyền thuyết và tên gọi

Quanh cao nguyên có nhiều chuyện kể dân gian, như truyện núi đôi Quản Bạ gắn với nàng tiên, hay các tích về những dòng sông, mỏm đá. Đó là truyền thuyết, giá trị ở văn hoá. Về địa chất, núi đôi Quản Bạ hay các khối đá kỳ dị đều là sản phẩm của sự hoà tan và phong hoá đá vôi, không có gì bí ẩn hơn thế.

Góc nhìn hôm nay

Danh hiệu công viên địa chất không phải để treo biển. Nó đi kèm trách nhiệm bảo tồn các điểm di sản địa chất (mặt cắt đá, điểm hoá thạch, dạng địa hình đặc biệt) và phát triển cộng đồng địa phương. Việc làm đường, xây dựng, khai thác đá trong vùng đều phải tính đến điều đó, và các đợt tái thẩm định định kỳ của UNESCO sẽ xem xét việc này.

Ai muốn hiểu sâu hơn có thể bắt đầu từ các điểm trưng bày, giới thiệu của công viên địa chất trong vùng, đọc các ấn phẩm của Viện Địa chất và Khoáng sản về di sản địa chất vùng này, và khi đi đường thì để ý các biển giới thiệu điểm di sản dọc tuyến. Ngắm một vách đá rồi tự hỏi "đá này nằm dưới biển lúc nào" là cách đọc cao nguyên đá thú vị nhất.