Cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc: bậc bazan cuối của Tây Nguyên phía nam

Cao nguyên Di Linh, còn gọi theo đô thị lớn nhất là cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc, là bậc cao nguyên bazan ở cực nam Tây Nguyên, cao phổ biến khoảng 800–1.000 m, thuộc tỉnh Lâm Đồng. Nó nằm thấp hơn cao nguyên Lâm Viên một bậc và là bậc cuối trước khi địa hình đổ xuống Đông Nam Bộ. Nhờ đất đỏ bazan và lượng mưa lớn do đón gió mùa tây nam, đây là vùng chè, cà phê và dâu tằm nổi tiếng.

Bậc cuối của Tây Nguyên

Nhìn từ trên xuống, Tây Nguyên phía nam như một cầu thang ba bậc: trên cùng là Lâm Viên (khoảng 1.500 m), giữa là Di Linh – Bảo Lộc (khoảng 800–1.000 m), dưới cùng là vùng đồi Đông Nam Bộ (vài chục đến vài trăm mét). Cao nguyên Di Linh trải dài theo hướng đông bắc – tây nam, từ vùng Đức Trọng qua Di Linh tới Bảo Lộc, Bảo Lâm.

Giữa Lâm Viên và Di Linh có một vùng trũng là thung lũng sông Đa Nhim quanh Đức Trọng, Liên Khương, nơi đặt sân bay Liên Khương. Từ đó đi về phía tây nam, đường lên dần vào mặt cao nguyên Di Linh. Tận cùng phía tây nam, đèo Bảo Lộc đổ xuống vùng đồi thấp, mở ra Đông Nam Bộ.

Phía nam cao nguyên, sườn núi dốc xuống vùng ven biển Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng). Vì vậy từ Di Linh có thể đi thẳng ra biển Phan Thiết theo quốc lộ 28, qua một con đèo dài.

Nền bazan, nhưng khác Đắk Lắk

Mặt cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc phần lớn phủ bazan, phong hoá thành đất đỏ. Nhưng bazan ở đây không phủ liền một mảng phẳng rộng như cao nguyên Buôn Ma Thuột. Nó trải trên một địa hình đồi nhiều hơn, xen với đá cổ hơn ở bên dưới lộ ra ở thung lũng. Kết quả là cao nguyên có dạng đồi bát úp nối nhau, dốc hơn, nhiều thung lũng suối hơn.

Lớp vỏ phong hoá bazan ở vùng Bảo Lộc, Bảo Lâm có chỗ rất giàu nhôm, thành quặng bô-xít. Nhà máy alumin Tân Rai ở vùng Bảo Lâm khai thác nguồn quặng này. Cũng như ở Đắk Nông, khai thác bô-xít trên cao nguyên luôn đặt ra câu hỏi về đất mặt, bùn đỏ và nguồn nước.

Mưa nhiều: hệ quả của hướng sườn

Vùng Bảo Lộc nổi tiếng mưa nhiều và mùa mưa dài. Lý do địa hình: cao nguyên nằm ở rìa tây nam của khối cao Tây Nguyên, mặt quay về hướng gió mùa tây nam thổi từ vịnh Thái Lan và vùng thấp Nam Bộ tới. Không khí ẩm gặp sườn dốc buộc phải bốc lên cao, lạnh đi và đổ mưa. Đây là ví dụ quen thuộc của "sườn đón gió".

Mưa nhiều cộng độ cao khoảng 800–1.000 m làm cho Bảo Lộc ẩm, mát, nhiều sương, khác với Phan Thiết khô nắng ngay phía dưới chân dốc phía nam. Hai nơi cách nhau chưa tới trăm kilômét mà như hai vùng khí hậu khác nhau, chỉ vì một bên ở trên cao nguyên đón gió, một bên ở dưới thấp khuất gió.

Chè, cà phê và dâu tằm

Một điều đáng chú ý: Di Linh dù cao gần một nghìn mét vẫn trồng chủ yếu cà phê vối, loại ưa ấm hơn. Điều này cho thấy độ cao không phải yếu tố duy nhất. Kinh nghiệm canh tác, giống cây, thị trường và cả vi khí hậu từng thung lũng đều góp phần quyết định trồng gì.

Sông và thác

Cao nguyên Di Linh là đầu nguồn và đường đi của nhiều nhánh thuộc hệ thống sông Đồng Nai:

• Sông Đa Nhim chảy qua vùng trũng Đức Trọng ở rìa đông bắc cao nguyên trước khi nhập vào dòng chính Đồng Nai. Thác Liên Khương nằm trên sông này.
• Sông Đồng Nai ở đoạn thượng nguồn (đoạn còn gọi là Đa Dâng, Đạ Đờng) chảy dọc phía bắc và tây bắc cao nguyên, làm ranh giới tự nhiên với vùng Mơ Nông.
• Sông La Ngà bắt nguồn từ vùng cao Di Linh – Bảo Lộc, chảy về phía tây nam xuống Đông Nam Bộ và nhập vào sông Đồng Nai.

Như các cao nguyên khác, nước rời mặt bằng ở rìa các bậc tạo nên thác: Bobla ở Di Linh, Đambri ở vùng Bảo Lộc là hai thác được biết nhiều. Mùa khô nước ít đi đáng kể, mùa mưa thì đục và mạnh. Các thác này có bài riêng ở danh mục Hồ, thác & đầm phá.

Con người trên cao nguyên

Cư dân bản địa của vùng là người K'Ho (Cơ Ho) và người Mạ. Tên Di Linh xuất phát từ tên gọi bản địa của vùng, người Pháp ghi là Djiring; thời Pháp, nơi này từng là một trung tâm hành chính của vùng cao nguyên phía nam trước khi Đà Lạt phát triển. Tên Bảo Lộc thì gắn với tên cũ B'Lao của người bản địa.

Từ đầu thế kỷ 20, các đồn điền chè, cà phê mọc lên trên đất bazan, kéo theo đường sá và dân cư mới. Đến nửa sau thế kỷ 20, cao nguyên tiếp nhận nhiều đợt người từ miền Bắc, miền Trung vào lập nghiệp. Cảnh quan đồi chè, vườn cà phê ngày nay là kết quả của gần một thế kỷ khai phá trên nền đất bazan.

Vì sao không nhập chung với Lâm Viên

Người ta hay gộp cả vùng là "Lâm Đồng – Đà Lạt", nhưng về địa hình, Di Linh và Lâm Viên là hai cao nguyên khác hẳn:

Một bậc địa hình, một nền đá khác, là đủ để tạo ra hai kiểu cảnh quan và hai nền nông nghiệp khác nhau trong cùng một tỉnh.

Góc nhìn hôm nay

Cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc là nơi gặp nhau của nhiều chuyện địa lý: bậc chuyển từ Tây Nguyên xuống Đông Nam Bộ, sườn đón gió mùa, đầu nguồn của các nhánh sông Đồng Nai, và đất bazan vừa để trồng vừa chứa quặng. Hiểu điều đó giúp nhìn những vấn đề hôm nay rõ hơn: rừng đầu nguồn mất đi thì nước sông Đồng Nai mùa khô giảm; đất dốc trồng dày thì xói mòn; khai khoáng thì phải tính đến đất và nước lâu dài.

Muốn tìm hiểu thêm, xem trang Tây Nguyên và Đông Nam Bộ trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy cao nguyên này là cây cầu nối hai vùng; đọc thêm SGK Địa lí 12 về vấn đề phát triển cây công nghiệp ở Tây Nguyên. Ở Bảo Lộc vẫn còn các cơ sở chè, ươm tơ lâu năm, là nơi tốt để hiểu cây trồng của vùng.