Cao nguyên Lâm Viên: Đà Lạt, núi Lang Biang và nền đá granit

Cao nguyên Lâm Viên là cao nguyên cao nhất Tây Nguyên, mặt bằng khoảng 1.500 m, nơi có đô thị Đà Lạt, thuộc tỉnh Lâm Đồng. Phía bắc cao nguyên nhô lên khối núi Lang Biang cao khoảng 2.160–2.170 m và xa hơn là đỉnh Bidoup. Khác với phần lớn Tây Nguyên, nền của Lâm Viên chủ yếu là đá granit và đá phun trào axit chứ không phải bazan, nên đất, rừng và cảnh quan ở đây khác hẳn Pleiku hay Buôn Ma Thuột.

Bậc thang cao nhất của Tây Nguyên

Lâm Viên nằm ở phía nam Tây Nguyên, là bậc cao nhất trong chuỗi cao nguyên xếp tầng. Phía tây và tây nam nó hạ xuống cao nguyên Di Linh, khoảng 800–1.000 m. Phía đông nó đổ rất dốc xuống vùng duyên hải Khánh Hoà, độ cao giảm từ hơn một nghìn mét xuống gần mực nước biển chỉ trong vài chục kilômét đường chim bay. Phía bắc là khối núi Lang Biang và dãy núi nối sang Chư Yang Sin.

Nhìn trên bản đồ độ cao, Lâm Viên như một "hòn đảo" màu nâu đậm giữa những mảng màu nhạt hơn. Đường lên cao nguyên vì vậy phải qua đèo: Prenn từ phía nam, Khánh Lê và Ngoạn Mục từ phía biển. Các con đèo này có bài riêng ở danh mục Đèo Việt Nam.

Đá granit, không phải bazan

Đây là điều người ta hay nhầm nhất. Nghe "Tây Nguyên" là nghĩ đến đất đỏ bazan, nhưng Lâm Viên phần lớn được tạo bởi:

• Đá granit: đá magma nguội chậm trong lòng đất, sau đó lộ ra khi lớp đá bên trên bị bào mòn.
• Đá phun trào axit (như ryolit, dacit): đá núi lửa giàu silic, khác bazan, thường đặc và sẫm.
• Một phần đá trầm tích cổ, như đá cát, đá phiến.

Granit và đá phun trào axit phong hoá cho ra đất feralit vàng đỏ, nhiều cát, chua và kém màu mỡ hơn đất bazan. Vì vậy Lâm Viên không phải vùng cà phê vối lớn như Đắk Lắk. Bù lại, đất thoát nước tốt và khí hậu mát rất hợp với rau, hoa, cà phê chè và rừng thông.

Granit cũng giải thích hình dạng của nhiều đồi ở Đà Lạt: tròn, thoải, lượn sóng, đôi chỗ lộ những khối đá tròn nhẵn. Đó là dạng phong hoá đặc trưng của granit trong khí hậu ẩm.

Núi Lang Biang và Bidoup

Phía bắc Đà Lạt, khối núi Lang Biang nổi lên với hai đỉnh chính, đỉnh cao nhất khoảng 2.160–2.170 m tuỳ nguồn. Xa hơn về phía đông bắc là đỉnh Bidoup, khoảng 2.280–2.290 m, cao nhất vùng. Hai khối núi này thuộc Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, và cùng với vùng xung quanh được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới Langbiang năm 2015.

Về tên gọi, có một truyền thuyết của người K'Ho (Cơ Ho) kể về đôi trai gái K'Lang và H'Biang yêu nhau nhưng bị ngăn cấm vì hai bộ tộc khác nhau, và ngọn núi mang tên ghép của hai người. Đó là truyền thuyết, được kể nhiều nơi với chi tiết khác nhau. Tên "Lâm Viên" trong tiếng Việt cũng được cho là từ cách đọc "Langbiang" mà ra.

Sông bắt nguồn từ cao nguyên

Lâm Viên là đầu nguồn của nhiều dòng sông, và vì nằm cao nên nước của nó được dùng cho thuỷ điện từ rất sớm.

Thuỷ điện Đa Nhim là ví dụ kinh điển về khai thác độ cao của cao nguyên. Nước sông Đa Nhim được giữ ở hồ Đơn Dương trên cao nguyên, rồi dẫn qua đường hầm xuyên núi, đổ xuống nhà máy ở chân dốc phía Khánh Hoà, với chênh lệch độ cao rất lớn. Nhà máy đi vào hoạt động khoảng giữa thập niên 1960. Nước sau khi chạy máy còn được dùng tưới cho vùng khô hạn phía biển.

Hồ Xuân Hương giữa Đà Lạt cũng là hồ nhân tạo, tạo bằng cách đắp đập trên suối Cam Ly. Các hồ khác quanh thành phố như Tuyền Lâm, Than Thở phần lớn có can thiệp của con người. Các thác quanh Đà Lạt như Prenn, Pongour, Datanla là chỗ suối rời khỏi các bậc của cao nguyên, có bài riêng ở danh mục Hồ, thác & đầm phá.

Rừng thông và thực vật riêng của vùng cao

Độ cao khoảng 1.500 m đưa Lâm Viên vào một vành đai thực vật khác với phần còn lại của Tây Nguyên. Nổi bật nhất là rừng thông ba lá trên các đồi granit. Trong vùng núi cao hơn còn có các loài thông đặc hữu hoặc quý như thông năm lá Đà Lạt và thông hai lá dẹt, cùng rừng lá rộng thường xanh có nhiều rêu, địa y ở độ cao lớn.

Rừng thông ba lá mọc tốt trên đất chua, nghèo, thoát nước nhanh, những nơi mà cây rừng lá rộng khó cạnh tranh. Cháy rừng mùa khô cũng góp phần giữ thông chiếm ưu thế, vì thông chịu lửa tốt hơn nhiều loài khác. Nói cách khác, "đồi thông Đà Lạt" là sản phẩm của đá granit, độ cao và mùa khô cộng lại.

Khí hậu do độ cao, và một đô thị trên núi

Mát quanh năm là hệ quả trực tiếp của độ cao: lên khoảng 1.500 m, nhiệt độ trung bình thấp hơn vùng đồng bằng ven biển cùng vĩ độ rất nhiều. Chuyện này đủ để người Pháp cuối thế kỷ 19 chú ý. Năm 1893, bác sĩ Alexandre Yersin trong một chuyến khảo sát đã tới cao nguyên Lâm Viên, và ít năm sau nơi này được chọn để lập một khu nghỉ dưỡng. Đà Lạt lớn lên từ đó, là một trong số ít đô thị Việt Nam ra đời vì khí hậu do địa hình.

Đô thị trên cao nguyên granit có những giới hạn riêng. Đồi dốc, đất cát dễ xói, nước mặt chủ yếu nằm trong các hồ nhỏ. Khi sườn đồi bị phủ kín nhà kính trồng rau, hoa, nước mưa không còn thấm xuống mà chảy tràn rất nhanh xuống thung lũng, làm ngập cục bộ và xói lở. Đây là ví dụ rõ về chuyện thay đổi bề mặt có thể làm đảo lộn cách nước vận hành trên một cao nguyên.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Lâm Viên nên nhớ ba ý: một bậc cao nguyên cao nhất Tây Nguyên, một nền đá khác (granit chứ không phải bazan), và một đầu nguồn nước của cả vùng Đồng Nai lẫn sông chảy về Mê Kông. Mọi thứ từ đồi thông, rau hoa đến thuỷ điện Đa Nhim đều bắt rễ từ ba ý ấy.

Muốn tìm hiểu thêm: các tài liệu của Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà và Khu dự trữ sinh quyển Langbiang; trang Tây Nguyên trong Atlat Địa lí Việt Nam (so lớp đá và lớp đất sẽ thấy Lâm Viên khác các cao nguyên bazan); Bảo tàng Lâm Đồng ở Đà Lạt cho phần văn hoá người K'Ho, Mạ, Chu Ru.