Cao nguyên Mơ Nông là bậc cao nguyên bazan ở phía nam cao nguyên Buôn Ma Thuột, cao phổ biến khoảng 800–1.000 m, phần lớn nằm trên địa bàn tỉnh Đắk Nông cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng. Một phần lớn vùng này được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông năm 2020, với diện tích khoảng 4.760 km². Câu chuyện địa chất ở đây có hai lớp: bên dưới là trầm tích của một vùng biển cổ, bên trên là bazan của những đợt núi lửa phun trào sau này.
Mơ Nông nằm ở đâu
Trong chuỗi cao nguyên xếp tầng của Tây Nguyên, Mơ Nông nằm giữa cao nguyên Đắk Lắk (thấp hơn, phía bắc) và các cao nguyên Lâm Viên, Di Linh (phía đông và đông nam). Quốc lộ 14 từ Buôn Ma Thuột đi xuống Đông Nam Bộ chạy dọc cao nguyên, qua Đắk Mil, Đắk Song tới Gia Nghĩa, rồi đổ dốc xuống vùng đồi Bình Phước cũ.
Mặt cao nguyên là đồi đất đỏ lượn sóng, xen thung lũng suối, nhiều nơi còn rừng. Rìa phía bắc và đông bắc là vùng thấp của lưu vực sông Krông Nô; rìa phía tây là biên giới Campuchia; rìa phía nam đổ xuống lưu vực sông Đồng Nai.
Lớp dưới: biển cổ kỷ Jura
Ít người nghĩ rằng một cao nguyên núi lửa lại từng là biển. Ở Đắk Nông, bên dưới lớp bazan là đá trầm tích hình thành trong biển nông vào kỷ Jura (khoảng 200–145 triệu năm trước theo thang thời gian địa chất quốc tế). Trong những lớp đá này người ta tìm thấy hoá thạch cúc đá (amonit), loài thân mềm có vỏ cuộn xoắn đã tuyệt chủng, cùng các hoá thạch sinh vật biển khác.
Đây là một trong những lý do Đắk Nông được công nhận: vùng này cho thấy một lát cắt thời gian từ đáy biển cổ lên tới lớp phủ núi lửa trẻ hơn nhiều. Những nơi sông suối cắt sâu là nơi lớp đá trầm tích lộ ra.
Lớp trên: bazan và núi lửa
Các nón núi lửa
Phía trên lớp trầm tích cổ là những lớp bazan phun ra qua nhiều đợt, cách nay hàng triệu năm, một số đợt trẻ hơn. Trên cao nguyên còn nhiều nón núi lửa đã tắt, đặc biệt dày ở vùng Krông Nô. Nhìn từ xa chúng là những quả đồi tròn, có cái còn lõm ở đỉnh, sườn phủ đất đỏ và rẫy.
Dòng dung nham và hang
Khi dung nham chảy, lớp mặt nguội cứng trước, bên trong vẫn nóng chảy và tiếp tục chảy đi, để lại những ống rỗng dài. Đó là nguồn gốc của hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, được giới thiệu là thuộc loại dài nhất Đông Nam Á. Các nhà khảo cổ cũng đã tìm thấy dấu tích cư trú của người tiền sử trong một số hang này. Chi tiết về hang thuộc về các bài chuyên về hang động; ở đây chỉ cần biết: hang là "đường ống" do chính dòng dung nham tạo ra.
Bazan cột
Ở vài nơi như khu vực thác Trinh Nữ (vùng Cư Jút), có thể thấy đá bazan nứt thành những cột nhiều cạnh xếp sát nhau. Dung nham nguội và co lại đều đặn sẽ nứt theo các mặt gần như lục giác, giống cách bùn khô nứt nẻ, chỉ khác là ăn sâu thành cột. Đây cũng là cơ chế tạo ra Gành Đá Đĩa ở ven biển miền Trung.
Đất đỏ, bô-xít và những gì nằm dưới chân
Bazan phong hoá thành đất đỏ dày. Quá trình phong hoá mạnh trong khí hậu nhiệt đới rửa trôi gần hết silic và các chất dễ tan, để lại nhôm và sắt. Ở chỗ quá trình này đi rất xa, lớp vỏ phong hoá giàu nhôm trở thành quặng bô-xít. Vùng Đắk Nông vì vậy có trữ lượng bô-xít lớn, và nhà máy alumin Nhân Cơ được xây ở đây.
Cùng một lớp đất, hai cách dùng: trồng cà phê, hồ tiêu, cao su, hay khai thác quặng. Khai thác bô-xít đòi hỏi bóc lớp đất mặt, xử lý bùn đỏ, nên luôn đặt ra câu hỏi hoàn thổ và nguồn nước. Đây là chuyện của chính sách, nhưng gốc của nó là địa chất.
Sông, thác và hồ
Mơ Nông nằm trên đường chia nước giữa hai lưu vực lớn:
| Phía | Lưu vực | Ví dụ dòng chảy, công trình |
|---|---|---|
| Bắc, đông bắc | Sông Krông Nô, rồi Sêrêpốk, về Mê Kông | Các thác trên Sêrêpốk ở rìa cao nguyên |
| Nam, tây nam | Thượng nguồn sông Đồng Nai | Hồ thuỷ điện Đồng Nai 3 (vùng Tà Đùng), các thác quanh Gia Nghĩa |
Nước chảy từ mặt cao nguyên xuống các thung lũng sâu ở rìa tạo nên nhiều thác trên nền bazan, như Liêng Nung, Đắk G'Lun. Phần lớn thác có nước mạnh vào mùa mưa và nhỏ đi rõ vào mùa khô; một số chịu ảnh hưởng của các công trình thuỷ điện ở thượng nguồn.
Vùng Tà Đùng ở phía nam là ví dụ thú vị về cảnh quan do người làm ra trên nền tự nhiên: khi hồ thuỷ điện Đồng Nai 3 tích nước, những ngọn đồi trong thung lũng bị nước bao quanh thành hàng chục hòn đảo nhỏ. Cái hồ là nhân tạo, nhưng hình dạng của nó vẽ đúng địa hình đồi núi cũ bên dưới.
Công viên địa chất là gì, và vì sao Đắk Nông được chọn
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO là một vùng có di sản địa chất giá trị quốc tế, được quản lý theo hướng vừa bảo tồn, vừa giáo dục, vừa phát triển cộng đồng. Nó không phải một khu cấm người ở.
Đắk Nông được công nhận năm 2020, là công viên địa chất toàn cầu thứ ba của Việt Nam, sau Cao nguyên đá Đồng Văn (2010) và Non nước Cao Bằng (2018). Điểm khác của Đắk Nông so với hai nơi kia: hai công viên phía bắc kể chuyện đá vôi và biển cổ, còn Đắk Nông kể chuyện núi lửa, đất đỏ và hang dung nham, cùng với lớp trầm tích Jura bên dưới.
Con người và cao nguyên
Cư dân lâu đời của vùng là người M'nông, cùng người Mạ ở phía nam. Cũng như nhiều nơi trên đất bazan, làng truyền thống bám vào nguồn nước như suối, mó nước. Từ nửa sau thế kỷ 20, cao nguyên đón nhiều người từ các vùng khác đến khai hoang, và rừng nguyên sinh trên mặt cao nguyên phần lớn đã thành rẫy, vườn.
Mất rừng làm đất đỏ trên dốc dễ bị rửa trôi, suối cạn nhanh hơn mùa khô. Một phần ý nghĩa của danh hiệu công viên địa chất là giúp người dân thấy giá trị của cảnh quan mình đang sống, thay vì chỉ thấy đất để trồng hoặc quặng để đào.
Góc nhìn hôm nay
Muốn đọc Mơ Nông đúng cách, hãy coi nó như một chiếc bánh nhiều tầng: tầng dưới cùng là đá biển cổ có hoá thạch cúc đá, tầng giữa là bazan với nón núi lửa và hang dung nham, tầng trên cùng là đất đỏ, rẫy cà phê và rừng. Mỗi điểm di sản trong công viên là một chỗ mà một tầng nào đó lộ ra.
Tài liệu nên tìm: các ấn phẩm giới thiệu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, trang Tây Nguyên trong Atlat Địa lí Việt Nam, và các bài phổ biến khoa học của Viện Địa chất và Khoáng sản về núi lửa Tây Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Công viên địa chất Đắk Nông được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2020. Đây là công viên địa chất toàn cầu UNESCO thứ ba của Việt Nam, sau Cao nguyên đá Đồng Văn (2010) và Non nước Cao Bằng (2018). Diện tích được giới thiệu là khoảng 4.760 km².
Cao nguyên Mơ Nông cao bao nhiêu?
Mặt cao nguyên Mơ Nông cao phổ biến khoảng 800–1.000 m. Các thung lũng sông ở rìa thấp hơn nhiều, còn một số nón núi lửa nhô cao hơn mặt bằng chung.
Đắk Nông có núi lửa không?
Có nhiều nón núi lửa nhưng đều đã tắt từ lâu, tập trung nhiều ở vùng Krông Nô. Dòng dung nham từ các núi lửa này để lại hệ thống hang động núi lửa và lớp đất đỏ bazan.
Vì sao Đắk Nông có nhiều bô-xít?
Vì đá bazan phong hoá mạnh trong khí hậu nhiệt đới, các chất dễ tan bị rửa trôi, còn lại lớp vỏ giàu nhôm. Ở chỗ quá trình này đủ sâu, lớp vỏ ấy thành quặng bô-xít.
Hoá thạch cúc đá ở Đắk Nông là gì?
Cúc đá (amonit) là loài thân mềm sống ở biển, có vỏ cuộn xoắn, đã tuyệt chủng. Hoá thạch của chúng nằm trong đá trầm tích kỷ Jura dưới lớp bazan, chứng tỏ vùng này từng là biển.
