Cây mọc trên núi đá vôi: rừng không cần đất sống bằng cách nào

Rừng trên núi đá vôi là kiểu rừng mọc gần như không có đất: cây bám rễ vào khe nứt của đá, hút nước và khoáng chất từ chút đất mùn đọng trong khe và từ nước thấm qua đá. Để sống được, cây phải chịu khô hạn, chịu đất giàu canxi, mọc chậm, gỗ cứng; những loài tiêu biểu ở miền Bắc Việt Nam là nghiến, trai lý, đinh, hoàng đàn, bách vàng, thông Pà Cò và rất nhiều loài lan hài. Mất rừng trên núi đá gần như là mất hẳn, vì đất trong khe bị rửa trôi và không thể tự tạo lại trong một đời người.

Sống trên một bức tường đá

Một ngọn núi đá vôi nhìn từ xa có thể phủ xanh rì, nhưng đến gần sẽ thấy cây mọc thẳng ra từ vách đá xám. Điều kiện sống ở đó khắc nghiệt hơn hẳn núi đất:

Vì vậy rừng núi đá vôi không phải là rừng núi đất "mọc nhầm chỗ". Nó là một tập hợp loài riêng, đã thích nghi với đá qua thời gian rất dài.

Cây sống bằng cách nào

Rễ đi tìm khe

Rễ cây núi đá có thể dài gấp nhiều lần thân, len theo khe nứt xuống sâu tới chỗ còn ẩm. Có cây quấn rễ ôm lấy cả khối đá, có cây cắm rễ xuyên qua kẽ nứt hẹp như sợi dây. Khi rễ lớn lên, nó còn nong rộng khe, góp phần làm đá vỡ, một kiểu phong hoá sinh học.

Chịu hạn

Nhiều loài rụng lá vào mùa khô để giảm mất nước, nên rừng núi đá ở miền Bắc mùa đông xuân trông thưa và vàng hơn rừng núi đất bên cạnh. Lá thường dày, cứng, có lớp sáp. Các loài nhỏ như lan, dương xỉ, thu hải đường biết "ngủ" trong mùa khô và hồi lại khi có mưa.

Mọc chậm, gỗ cứng

Thiếu nước, thiếu đất nên cây lớn rất chậm, vân gỗ dày và cứng. Đó là lý do nghiến, trai lý, đinh là những loại gỗ quý được biết từ lâu vì nặng và bền, cũng là lý do chúng bị khai thác ráo riết và khó phục hồi.

Những loài cây tiêu biểu

Bách vàng là câu chuyện đáng nhớ. Loài cây này chỉ được giới khoa học biết đến từ cuối thập niên 1990, khi các nhà thực vật khảo sát núi đá vôi ở vùng Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), và được mô tả là một chi mới. Phát hiện một loài cây gỗ lớn hoàn toàn mới vào thời hiện đại là chuyện rất hiếm, và nó xảy ra trên núi đá vôi, nơi ít người lên được.

Mỗi khối núi là một hòn đảo

Núi đá vôi thường đứng thành cụm cách nhau bởi thung lũng, đồng bằng hoặc vùng núi đất. Với những loài ưa đá vôi và di chuyển kém, như nhiều loài thực vật, ốc cạn, bò sát nhỏ, khoảng cách ấy giống như biển ngăn cách các hòn đảo. Qua thời gian dài, quần thể ở mỗi cụm núi tiến hoá riêng, sinh ra loài đặc hữu chỉ có ở một vùng, thậm chí một khối núi.

Đó là lý do các vùng karst Việt Nam, từ Đồng Văn, Cao Bằng đến Phong Nha, Kiên Lương, liên tục ghi nhận loài mới cho khoa học, nhất là thu hải đường, lan, ốc cạn. Đó cũng là lý do một khối núi bị khai thác hết có thể mang theo cả một loài.

Thú sống dựa vào rừng núi đá

Rừng núi đá vôi là nhà của một nhóm linh trưởng đặc biệt: các loài voọc chuyên sống trên vách đá. Chúng ngủ trong hốc, hang trên vách, ban ngày leo xuống tìm lá non. Vách đá dựng đứng giúp chúng tránh kẻ thù.

• Voọc mông trắng: đặc hữu Việt Nam, ở núi đá vôi Ninh Bình, Thanh Hoá, vùng Hoà Bình cũ (Vân Long, Cúc Phương, Pù Luông).
• Voọc Cát Bà (voọc đầu vàng): chỉ còn ở quần đảo Cát Bà, số lượng rất ít.
• Voọc mũi hếch: đặc hữu Việt Nam, sống ở rừng núi đá vôi Đông Bắc.
• Các loài voọc đen: ở vùng núi đá vôi Bắc Trung Bộ.

Thông tin về sinh học và bảo tồn từng loài có ở các tài liệu chuyên về động vật rừng; ở đây chỉ cần thấy rằng chúng gắn chặt với địa hình karst, không có núi đá thì không có chúng.

Rừng núi đá giữ nước, giữ đất

Lớp rừng trên đá trông mỏng manh nhưng làm việc rất lớn: rễ và lá mục giữ lại chút đất trong khe; tán cây che bớt nắng, giảm bốc hơi; nước mưa đi chậm hơn qua lớp lá, rễ rồi mới xuống khe. Nhờ vậy mó nước dưới chân núi chảy đều hơn. Bài Nước ở vùng núi đá vôi giải thích kỹ đường đi của nước.

Khi rừng bị chặt hoặc cháy, đất trong khe bị mưa rửa trôi chỉ trong vài mùa. Đá trơ ra, nóng và khô hơn, hạt giống không còn chỗ bám. Rừng núi đất có thể tái sinh sau vài chục năm; rừng núi đá thì có khi không bao giờ trở lại như cũ, vì thứ mất đi không chỉ là cây mà là chút đất đã mất hàng nghìn năm để tích tụ.

Những mối đe doạ

• Khai thác đá: xoá sổ cả khối núi cùng mọi thứ sống trên đó.
• Khai thác gỗ quý: nghiến, đinh, trai, hoàng đàn bị chặt từ lâu, cây lớn còn lại rất ít.
• Săn bắt cây cảnh, lan rừng: lan hài, bonsai đá bị đào mang đi bán.
• Đốt nương, cháy rừng: lửa lan lên vách đá khô, phá lớp đất mỏng.

Góc nhìn hôm nay

Rừng núi đá vôi là ví dụ rõ nhất về việc địa chất quyết định sự sống: cùng một vùng khí hậu, đá vôi và đá phiến cho ra hai khu rừng khác hẳn nhau. Những vùng còn rừng núi đá tốt ở Việt Nam phần lớn nằm trong các khu bảo tồn, vườn quốc gia, công viên địa chất, và vẫn đang tiếp tục cho khoa học những phát hiện mới.

Muốn tìm hiểu thêm: Vườn quốc gia Cúc Phương, vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam (1962), có trung tâm cứu hộ linh trưởng và vườn thực vật giới thiệu rừng núi đá vôi; các ấn phẩm của Khu bảo tồn Hữu Liên, Pù Luông; Sách Đỏ Việt Nam cho danh sách các loài quý hiếm kể trên.