Tràng An – Tam Cốc: tháp đá vôi giữa đồng lúa và dấu vết biển cổ

Tràng An – Tam Cốc ở tỉnh Ninh Bình là một vùng karst tháp điển hình: những khối núi đá vôi vách dựng đứng nổi lên giữa đồng ruộng và sông nước, nối với nhau bằng thung lũng kín và hang xuyên thuỷ. Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là di sản thế giới hỗn hợp, cả về thiên nhiên lẫn văn hoá, là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam. Giá trị địa chất cốt lõi: đây là ví dụ cho giai đoạn cuối của quá trình karst nhiệt đới, đồng thời còn giữ dấu vết mực nước biển cổ khi biển từng tràn vào tới chân núi.

Nằm ở đâu và gồm những gì

Quần thể danh thắng Tràng An nằm ở phía nam đồng bằng sông Hồng, nơi dải núi đá vôi từ Tây Bắc chạy xuống gặp đồng bằng. Vùng di sản rộng khoảng 6.200 ha vùng lõi, gồm ba khu gắn với nhau:

• Cố đô Hoa Lư: kinh đô của nhà Đinh và Tiền Lê cuối thế kỷ 10, trước khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm 1010.
• Tràng An: vùng lòng chảo, sông suối, hang xuyên thuỷ giữa các khối núi đá.
• Tam Cốc – Bích Động: sông Ngô Đồng uốn qua cánh đồng giữa núi, chui qua ba hang đá; chùa Bích Động tựa vào vách núi.

Cùng với rừng đặc dụng Hoa Lư trên núi đá, cả quần thể là một khối cảnh quan liền mạch, không chỉ là vài điểm tham quan rời rạc.

Đá vôi ở đây từ đâu ra

Núi đá vôi Tràng An hình thành từ trầm tích biển nông cách nay hơn 200 triệu năm, các tài liệu địa chất thường xếp vào khoảng kỷ Trias. Vỏ sinh vật có vôi và bùn vôi lắng thành lớp dày dưới đáy biển, sau đó bị nén thành đá, rồi được nâng lên khỏi mặt biển trong các giai đoạn chuyển động vỏ Trái Đất về sau.

Dải đá vôi này là đoạn cuối của một vệt đá vôi dài chạy từ vùng Sơn La, Mộc Châu qua Mai Châu, Cúc Phương xuống Ninh Bình, Thanh Hoá. Ninh Bình là nơi vệt đá ấy chạm vào đồng bằng châu thổ.

Từ khối đá thành rừng tháp

Khi khối đá vôi đã nổi trên mặt nước, nước mưa bắt đầu công việc hoà tan kéo dài hàng triệu năm. Ở Tràng An có thể thấy đủ các giai đoạn:

1. Cụm chóp: ở phần cao hơn, núi còn dính chân nhau, xen những hố lõm kín.
2. Thung lũng kín: hố lõm mở rộng thành những lòng chảo đáy bằng, gọi là "thung". Nhiều thung ngập nước, trở thành các đầm nước giữa núi.
3. Tháp đứng riêng: ở vùng thấp, các khối núi đã tách rời, vách dựng đứng, đứng giữa ruộng lúa và sông.

UNESCO đánh giá Tràng An là ví dụ tiêu biểu cho giai đoạn cuối của sự tiến hoá karst trong khí hậu nhiệt đới ẩm, khi mặt đất giữa các núi đã bị hạ thấp gần tới mực nước gốc và được phù sa lấp phẳng.

Các hang xuyên thuỷ (nước chảy xuyên qua chân núi từ thung này sang thung khác) là đường nối giữa các lòng chảo. Ở Tam Cốc, sông Ngô Đồng chảy qua ba hang; ở Tràng An có hàng chục hang như vậy. Đây là đề tài riêng của các bài về hang, ở đây chỉ cần hiểu chúng là "đường hầm" do nước khoét qua chân tháp.

Dấu vết biển cổ trên vách núi

Một điểm đặc biệt của Tràng An là những ngấn biển trên vách đá: các rãnh lõm nằm ngang, khoét sâu vào chân núi ở một độ cao nhất định. Ngấn này do sóng và hoạt động hoà tan ở mặt nước biển gây ra, giống những ngấn ta thấy ở chân các đảo đá vôi trong vịnh Hạ Long ngày nay.

Điều đó cho thấy vào một thời kỳ trong vài nghìn năm gần đây, khi mực nước biển dâng cao sau thời kỳ băng hà cuối cùng, biển đã tràn vào tới vùng Tràng An. Khi ấy những ngọn núi đá này đứng giữa vịnh biển, giống Hạ Long bây giờ. Sau đó biển rút dần, sông Hồng và các sông nhỏ bồi đắp, đồng bằng tiến ra phía biển, để lại các ngọn núi đứng giữa ruộng.

Vì vậy người ta hay gọi vui Tràng An là "Hạ Long trên cạn". Về địa chất, câu ấy không chỉ là so sánh hình dáng mà còn đúng một phần về lịch sử.

Con người sống cùng karst suốt hàng vạn năm

Giá trị văn hoá của Tràng An gắn chặt với địa hình. Khảo cổ học trong các hang và mái đá như hang Trống, hang Mòng đã tìm thấy dấu tích người cổ cư trú, săn bắt, khai thác ốc núi, ốc biển. UNESCO ghi nhận bằng chứng hoạt động của con người ở đây kéo dài hơn 30.000 năm, qua các giai đoạn khí hậu và mực nước biển thay đổi.

Nói cách khác, khi biển tràn vào rồi rút ra, con người ở đây đã phải thích nghi: lúc sống ven biển, khai thác hải sản; lúc sống giữa núi và đầm lầy nước ngọt. Các lớp vỏ ốc trong hang ghi lại chuyển đổi ấy.

Đến thế kỷ 10, Đinh Bộ Lĩnh chọn Hoa Lư làm kinh đô. Lý do thường được nêu là địa hình hiểm yếu: các dãy núi đá vôi tạo thành tường thành tự nhiên, người xưa chỉ cần đắp thêm những đoạn tường đất nối giữa các núi. Đây là ví dụ rất rõ về việc karst quyết định cả vị trí một kinh đô.

Đồng lúa, đầm nước và thiên nhiên giữa núi

Mặt bằng giữa các tháp đá là đất phù sa lắng đọng, thấp và nhiều nước, hợp trồng lúa. Đồng lúa xen núi đá ở Tam Cốc là cảnh quan do con người khai thác đúng cái mà địa hình karst để lại.

Các thung ngập nước và vùng đất ngập nước quanh đó, như khu Vân Long ở phía bắc, là nơi sống của nhiều loài chim nước. Trên các vách đá vôi còn những quần thể voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, sống dựa vào rừng trên núi đá. Bài Cây mọc trên núi đá vôi trong danh mục này kể về loại rừng đặc biệt ấy.

Góc nhìn hôm nay

Tràng An là nơi hiếm có mà một người không học địa chất vẫn đọc được cả câu chuyện karst: đá biển cổ, hoà tan thành tháp, biển tràn vào để lại ngấn, biển rút để lại đồng, và con người sống cùng tất cả những thay đổi đó. Thách thức hiện nay là giữ cảnh quan ấy trước áp lực xây dựng, khai thác đá ở vùng đệm và lượng khách rất lớn.

Muốn tìm hiểu thêm: hồ sơ di sản Tràng An trên trang của Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO (có phần mô tả tiêu chí địa chất và khảo cổ); các công bố của Viện Khảo cổ học về hang Trống, hang Mòng; khu di tích Cố đô Hoa Lư với đền vua Đinh, vua Lê. Khi đi thuyền, hãy để ý các ngấn nằm ngang trên vách đá: đó là "vạch mực nước" mà biển cổ để lại.