Ngũ Hành Sơn: năm khối núi đá hoa giữa cồn cát ven biển Đà Nẵng

Ngũ Hành Sơn là cụm năm khối núi đá hoa (đá vôi đã biến chất thành đá cẩm thạch) nổi lên giữa vùng cồn cát ven biển phía nam Đà Nẵng, gồm Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Hoả Sơn và Thổ Sơn. Chúng là những khối núi sót: phần còn lại của một khối đá lớn hơn sau rất nhiều thời gian bị nước hoà tan và bào mòn. Khi mực nước biển cao hơn hiện nay, các khối núi này từng là những hòn đảo, về sau cát và phù sa bồi lấp nối chúng vào đất liền.

Năm khối núi ở đâu

Ngũ Hành Sơn nằm trên dải đồng bằng cát hẹp giữa sông Cổ Cò (phía tây) và biển (phía đông), trên đường từ trung tâm Đà Nẵng đi Hội An, nay thuộc phường Ngũ Hành Sơn, TP Đà Nẵng. Cả cụm chỉ rộng vài kilômét vuông, nhưng nổi bật vì xung quanh là mặt bằng cát thấp và phẳng.

Tên gọi theo Ngũ hành được gắn cho cụm núi vào thời vua Minh Mạng, đầu thế kỷ 19. Trước đó dân gian gọi chung là núi Non Nước. Hoả Sơn có hai khối nên có tài liệu đếm cụm này là sáu khối núi chứ không phải năm.

Đá hoa: đá vôi đã qua "lò nung" của Trái Đất

Khác với phần lớn núi đá vôi miền Bắc, đá ở Ngũ Hành Sơn chủ yếu là đá hoa, còn gọi là đá cẩm thạch. Đá hoa vốn là đá vôi, nhưng đã bị chôn sâu, chịu nhiệt độ và áp suất cao trong quá trình biến chất. Các tinh thể canxit kết tinh lại, to hơn và khít hơn; tạp chất tạo nên vân màu trắng, hồng, xanh, xám đan nhau.

Thành phần hoá học vẫn là canxi cacbonat, nên đá hoa vẫn bị nước mưa hoà tan như đá vôi. Vì vậy Ngũ Hành Sơn vẫn có đủ các dạng karst quen thuộc: vách đá dựng, hang, khe nứt bị nước khoét rộng, mặt đá lỗ chỗ. Chỉ khác là đá đặc và cứng hơn, khi đánh bóng thì sáng đẹp, nên từ lâu nó trở thành vật liệu chạm khắc.

Từ đảo giữa biển đến núi giữa cát

Bờ biển miền Trung đã thay đổi rất nhiều theo các lần mực nước biển lên xuống. Trong khoảng vài nghìn năm gần đây, khi biển dâng sau thời kỳ băng hà cuối cùng, nước tràn vào sâu hơn đường bờ hiện nay. Các khối đá hoa Ngũ Hành Sơn khi ấy đứng giữa nước như những hòn đảo nhỏ ven bờ.

Sau đó, biển hạ và ổn định dần, sóng và gió đưa cát vào bờ, sông bồi phù sa. Cát đắp quanh chân núi, nối các đảo với nhau và với đất liền. Kết quả là một cụm núi sót đứng giữa đồng cát. Nhiều tài liệu địa phương và nghiên cứu địa mạo cùng mô tả quá trình này; dấu vết của nó là các ngấn và hốc ở chân một số vách đá.

Dải cồn cát chạy dọc bờ biển Đà Nẵng – Hội An là đặc điểm chung của duyên hải miền Trung, có bài riêng ở danh mục Vịnh & bờ biển. Ở đây chỉ cần thấy: Ngũ Hành Sơn là những "hòn đá" mà dải cát ấy đã ôm lấy.

Hang và dấu vết người xưa

Nước hoà tan đá hoa theo các khe nứt, khoét nên nhiều hang trong lòng núi, nhất là Thuỷ Sơn. Một số hang có giếng trời, ánh sáng rọi từ trên xuống; hang Huyền Không, động Âm Phủ là những hang được biết nhiều. Chi tiết hang động là đề tài của các bài chuyên về hang.

Điều đáng nói ở góc địa lý – lịch sử là cách con người dùng các hang ấy. Trong một số hang còn dấu vết thờ tự của người Chăm, sau đó là chùa, am của người Việt. Trên vách đá có nhiều văn khắc Hán Nôm ghi lại các lần trùng tu, cúng dường, đề vịnh từ nhiều thế kỷ. Hệ thống văn khắc này đã được ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2022.

Trên núi có các chùa Tam Thai, Linh Ứng gắn với lịch sử Phật giáo xứ Quảng. Núi đá, hang tối, nhìn ra biển đã biến nơi này thành không gian tâm linh từ rất sớm.

Làng đá Non Nước: một nghề sinh ra từ địa chất

Dưới chân Ngũ Hành Sơn có làng nghề chạm khắc đá Non Nước, hình thành từ nhiều thế kỷ trước dựa vào nguồn đá hoa tại chỗ. Thợ đá khai thác đá từ chính các khối núi để tạc tượng, cối, bia, đồ thờ.

Chính nghề này đặt ra câu hỏi lớn: khai thác lâu dài làm núi bị khuyết, hang bị phá. Đã nhiều năm nay, việc khai thác đá trên các khối núi Ngũ Hành Sơn bị cấm để bảo vệ danh thắng. Làng nghề vẫn tồn tại nhưng phải dùng đá đưa từ nơi khác về. Đây là ví dụ hiếm thấy về một nghề truyền thống phải tách khỏi chính nguồn nguyên liệu đã sinh ra nó để giữ cảnh quan.

Truyền thuyết và cách giải thích địa chất

Dân gian có chuyện kể rằng năm ngọn núi mọc lên từ những mảnh vỏ trứng rồng, hay từ quả trứng mà rồng thần gửi lại bên bờ biển. Câu chuyện ấy là truyền thuyết, đẹp và có giá trị văn hoá. Về khoa học, Ngũ Hành Sơn là núi sót đá hoa: phần đá cứng còn lại sau quá trình hoà tan, bào mòn lâu dài, được cát biển bồi quanh chân.

Ngũ Hành Sơn so với các vùng karst khác

Ba nơi cách nhau cả nghìn kilômét nhưng cùng một câu chuyện: đá vôi bị hoà tan thành núi sót, rồi biển lên xuống quyết định chúng đứng giữa nước hay giữa đồng.

Góc nhìn hôm nay

Ngũ Hành Sơn giờ nằm giữa một đô thị biển phát triển nhanh. Những khối núi nhỏ trên nền cát dễ bị lấn át bởi nhà cửa, đường sá xung quanh. Giữ được khoảng trống quanh chân núi, giữ được hang và vách đá còn nguyên là cách giữ cho người sau còn đọc được câu chuyện "đảo đá giữa biển cổ".

Muốn tìm hiểu thêm: các tài liệu giới thiệu của Ban quản lý danh thắng Ngũ Hành Sơn; tư liệu về văn khắc Hán Nôm Ngũ Hành Sơn trong hồ sơ Ký ức Thế giới; trang Duyên hải Nam Trung Bộ trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy dải cồn cát ven biển. Khi đứng trên núi Thuỷ Sơn nhìn ra biển, hãy hình dung mặt nước tràn tới tận chân núi: đó là bờ biển của vài nghìn năm trước.