Non nước Cao Bằng: công viên địa chất, sông Quây Sơn giữa núi đá vôi

Non nước Cao Bằng là công viên địa chất toàn cầu UNESCO được công nhận năm 2018, rộng hơn 3.000 km² (các nguồn ghi số khác nhau) ở phía đông tỉnh Cao Bằng, nơi đá ghi lại lịch sử địa chất hơn 500 triệu năm. Cảnh quan chủ đạo là karst: núi đá vôi dạng chóp và tháp, thung lũng kín đáy bằng, hồ karst, và dòng sông Quây Sơn uốn qua giữa núi đá trước khi đổ thành thác Bản Giốc ở biên giới. Cạnh vùng đá vôi còn có những khối núi đá khác hẳn, như granit ở Phia Oắc, khiến đây là nơi xem được nhiều "chương" địa chất trong một vùng.

Công viên địa chất trải trên những vùng nào

Non nước Cao Bằng chiếm phần lớn phía đông và trung tâm tỉnh Cao Bằng, trải qua nhiều vùng như Trùng Khánh, Hạ Lang, Quảng Hoà, Hà Quảng, Nguyên Bình. Phía bắc và đông giáp Trung Quốc. Năm 2018, nơi này trở thành công viên địa chất toàn cầu UNESCO thứ hai của Việt Nam, sau Cao nguyên đá Đồng Văn (2010).

Đồng Văn và Non nước Cao Bằng là hai vùng đá vôi biên giới phía bắc nằm không xa nhau, nhưng tính cách khác nhau: Đồng Văn là cao nguyên cao, khô và khắc nghiệt; Non nước Cao Bằng thấp hơn, nhiều nước hơn, có sông, hồ và những thung lũng ruộng xanh giữa núi. Tên gọi "non nước" nói đúng điều đó.

Đá kể hơn 500 triệu năm

Các tài liệu giới thiệu của công viên địa chất nhấn mạnh rằng đá trong vùng có tuổi trải dài từ khoảng hơn 500 triệu năm trước đến nay. Trong đó:

• Đá vôi chiếm diện tích lớn, hình thành trong các biển nông cổ ở nhiều thời kỳ, chứa hoá thạch sinh vật biển.
• Đá trầm tích khác như đá cát, đá phiến, nằm xen kẽ, tạo nên vùng đồi đất.
• Đá magma như granit ở khối Phia Oắc – Phia Đén, hình thành sâu trong lòng đất rồi lộ lên.

Sự xen kẽ đá vôi và đá không phải vôi chính là thứ tạo nên vẻ đa dạng của cảnh quan. Ở chỗ đá vôi là núi đá xám, vách đứng, ít đất; ở chỗ đá cát, đá phiến là đồi tròn, rừng và nương; ở khối granit thì núi cao, rừng ẩm, khí hậu mát.

Sông Quây Sơn: dòng nước giữa núi đá

Sông Quây Sơn bắt nguồn từ phía Trung Quốc, chảy vào Việt Nam ở vùng Trùng Khánh. Trên đoạn trong vùng karst, sông chảy chậm, nước xanh trong vào mùa khô, uốn lượn giữa các khối núi đá vôi và ruộng lúa. Khác với nhiều sông miền núi xiết và đục, Quây Sơn trong vì phần lớn nước đến từ mạch ngầm trong đá vôi, đã được lọc qua đá trước khi ra sông.

Tới biên giới, sông gặp một bậc đá vôi và đổ thành thác Bản Giốc, rồi tiếp tục chảy qua vùng Hạ Lang trước khi sang lại phía Trung Quốc. Thác Bản Giốc đã có nhiều bài viết riêng; ở đây chỉ cần nói rằng nó là một thác hình thành trên đá vôi, nơi canxi cacbonat lắng đọng trở lại góp phần tạo nên các bậc đá dưới dòng nước.

Dọc thung lũng sông Quây Sơn là ruộng lúa, guồng nước và làng của người Tày, Nùng. Sông là nguồn nước chính của cả vùng, vì ở vùng đá vôi, nước mặt luôn quý.

Những dạng karst đặc trưng

Cụm chóp và rừng tháp

Ở các vùng cao như Hà Quảng, Trùng Khánh, núi đá vôi đứng thành cụm chóp nón dính chân nhau, xen giữa là các hố lõm. Ở vùng thấp quanh sông, núi tách ra thành tháp đứng giữa ruộng. Hai kiểu này cùng xuất hiện trong một công viên, minh hoạ rõ các giai đoạn tiến hoá của karst nhiệt đới.

Thung lũng kín và ruộng giữa núi

Nhiều thung lũng ở Quảng Hoà, Trùng Khánh là lòng chảo karst đáy bằng, phủ đất sét, phù sa, được người dân làm ruộng. Nước thoát qua các lỗ hút ở chân núi; mùa mưa lớn, có nơi đáy thung ngập tạm thời.

Hồ karst

Hồ Thang Hen ở vùng Trà Lĩnh cũ là ví dụ tiêu biểu: hồ nằm trên cao, giữa núi đá, nước dâng hạ theo mùa. Theo các tài liệu địa phương, quanh đó có nhiều hồ nhỏ, được cho là thông với nhau qua mạng lưới khe, hang ngầm. Đây là kiểu hồ đặc trưng của vùng đá vôi: hồ hình thành ở chỗ đáy hố lõm chạm mực nước ngầm hoặc bị lấp kín bởi đất sét.

Hang

Trong núi có nhiều hang, như hang Ngườm Ngao gần thác Bản Giốc. Chi tiết các hang thuộc về những bài chuyên về hang động.

Phia Oắc: một hòn đảo granit giữa vùng đá vôi

Phía tây công viên là khối núi Phia Oắc – Phia Đén, chủ yếu là granit, cao hơn hẳn vùng xung quanh. Granit không tan trong nước như đá vôi, nên cảnh quan hoàn toàn khác: núi đất cao, rừng rậm ẩm ướt, suối nhiều, khí hậu mát do độ cao. Thời Pháp, nơi này còn được biết đến vì có mỏ thiếc gắn với khối granit.

Đi từ Phia Oắc sang Trùng Khánh, chỉ trong một ngày đường có thể thấy hai thế giới địa chất: một bên là núi granit rừng ẩm, một bên là núi đá vôi xám và sông nước xanh. Đây là lý do các nhà địa chất coi Non nước Cao Bằng là "phòng học ngoài trời".

Con người sống cùng non nước

Người Tày, Nùng, Dao, Mông là những cộng đồng chính trong vùng. Người Tày, Nùng thường ở thung lũng ven sông, làm ruộng nước, dựng nhà sàn; người Dao, Mông nhiều hơn ở vùng núi cao. Guồng nước tre trên sông, ruộng bậc trên chân núi, đường mòn vượt đèo đá là những cách con người thích nghi với địa hình karst.

Các làng nghề truyền thống, như rèn, làm hương, cũng dựa vào tài nguyên tại chỗ. Công viên địa chất giới thiệu chúng như một phần của di sản, bởi cách sống của người địa phương cũng là "câu trả lời" cho đá và nước nơi đây.

Góc nhìn hôm nay

Danh hiệu công viên địa chất toàn cầu đi kèm các đợt tái thẩm định định kỳ của UNESCO, xem xét việc bảo tồn di sản địa chất, giáo dục và lợi ích cho cộng đồng. Những rủi ro chính ở Cao Bằng là khai thác đá, khai khoáng và xây dựng thiếu kiểm soát quanh các điểm di sản, cùng ô nhiễm nguồn nước karst vốn rất dễ tổn thương.

Muốn tìm hiểu thêm: các ấn phẩm và bản đồ tuyến tham quan của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng; trang Trung du và miền núi Bắc Bộ trong Atlat Địa lí Việt Nam; Bảo tàng tỉnh Cao Bằng cho phần văn hoá Tày, Nùng. Một gợi ý để đọc cảnh quan: nhìn màu nước sông Quây Sơn rồi tự hỏi vì sao nó trong hơn hẳn sông vùng núi đất, câu trả lời nằm trong đá vôi.