Thung lũng Bắc Sơn và vùng đá vôi Lạng Sơn: polje, hang cổ và ải Chi Lăng

Thung lũng Bắc Sơn ở tỉnh Lạng Sơn là một lòng chảo karst đáy bằng, ruộng lúa và làng bản nằm gọn giữa những dãy núi đá vôi, thuộc cánh cung Bắc Sơn, một trong bốn cánh cung núi lớn của vùng Đông Bắc. Vùng đá vôi này không chỉ tạo nên cảnh quan mà còn là nơi các nhà khảo cổ tìm ra văn hoá Bắc Sơn, một nền văn hoá thời đá mới cách nay khoảng một vạn năm. Xa hơn về phía đông, núi đá vôi Lạng Sơn còn quyết định vị trí của những con đường và cửa ải nổi tiếng trong lịch sử như Chi Lăng.

Cánh cung Bắc Sơn trong địa hình Đông Bắc

Sách giáo khoa Địa lí mô tả vùng núi Đông Bắc gồm bốn cánh cung lớn chụm lại ở Tam Đảo và mở rộng về phía bắc, phía đông: Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều. Cánh cung Bắc Sơn nằm ở giữa, chạy từ vùng Thái Nguyên (Võ Nhai) lên Bắc Sơn, Bình Gia rồi cong dần về phía đông bắc.

Khác với cánh cung Ngân Sơn chủ yếu là núi đất, cánh cung Bắc Sơn có rất nhiều đá vôi. Đây là đá trầm tích biển hình thành cách nay hàng trăm triệu năm; tên "Bắc Sơn" thậm chí được giới địa chất dùng đặt cho một hệ tầng đá vôi phổ biến ở miền Bắc Việt Nam. Bài Đá vôi Việt Nam từ đâu ra trong danh mục này kể kỹ hơn về các lớp đá ấy.

Thung lũng Bắc Sơn: một polje điển hình

Hình dạng

Thung lũng Bắc Sơn là một mặt bằng khá rộng, đáy bằng phẳng, ruộng lúa nối nhau, bốn phía là vách núi đá vôi dựng lên. Nhìn từ các đỉnh núi xung quanh, nó như một chiếc khay lớn được rào bằng núi. Trong thuật ngữ địa mạo, kiểu thung lũng này gọi là polje, tức thung lũng karst kín: một lòng chảo lớn hình thành trong vùng đá vôi, đáy được phủ trầm tích, nước thoát chủ yếu qua các khe, hang ngầm thay vì một dòng sông chảy xuyên qua.

Hình thành thế nào

Nước mưa hoà tan đá vôi theo các đới đứt gãy và khe nứt. Ở những chỗ đá bị nứt nẻ nhiều, quá trình này diễn ra nhanh hơn, mặt đất hạ thấp dần, các hố lõm nhỏ nhập vào nhau thành lòng chảo rộng. Khi đáy lòng chảo hạ tới gần mực nước ngầm, quá trình hoà tan theo chiều sâu chậm lại, nước bắt đầu ăn mòn sang hai bên, làm đáy càng rộng và phẳng. Đất sét, phù sa từ sườn núi trôi xuống phủ lên đáy, trở thành đất ruộng.

Nước trong thung lũng

Thung lũng karst thường có suối chảy trên mặt rồi biến vào chân núi qua những lỗ hút nước. Mùa mưa lớn, khi các lỗ ấy không kịp thoát nước, đáy thung có thể ngập tạm thời. Đây là đặc điểm tự nhiên của mọi polje, người dân vùng đá vôi đã quen chọn chỗ dựng làng trên các gò cao hoặc sát chân núi, dành đáy thung làm ruộng.

Văn hoá Bắc Sơn: người xưa sống trong hang đá vôi

Những năm 1920, các nhà khảo cổ người Pháp như Henri Mansuy và Madeleine Colani khai quật nhiều hang, mái đá trong vùng núi đá vôi Bắc Sơn và tìm thấy công cụ đá có lưỡi được mài, gốm thô, dấu tích cư trú. Họ đặt tên cho nền văn hoá này là văn hoá Bắc Sơn. Các nghiên cứu sau đó xác định văn hoá Bắc Sơn thuộc sơ kỳ thời đại đá mới, cách nay khoảng một vạn năm, kế thừa văn hoá Hoà Bình.

Điểm đặc trưng thường được nhắc là "dấu Bắc Sơn": những rãnh mài trên đá cuội, dấu vết của việc mài công cụ. Rìu mài lưỡi Bắc Sơn là một bước tiến kỹ thuật quan trọng của người tiền sử ở Việt Nam.

Vì sao lại là vùng đá vôi? Câu trả lời nằm ở địa hình: hang và mái đá cho chỗ trú khô ráo, thung lũng có nước và đất, rừng trên núi đá cho thức ăn. Karst là "nhà ở" lý tưởng của người tiền sử, và cũng là nơi lưu giữ dấu tích tốt vì hang ít bị xáo trộn.

Núi đá vôi quanh đô thị Lạng Sơn

Đi về phía đông bắc, tới vùng đô thị Lạng Sơn, đá vôi vẫn có mặt khắp nơi. Ngay trong khu đô thị là các khối núi đá với hang Nhị Thanh, Tam Thanh, và núi có hòn đá gắn với truyền thuyết nàng Tô Thị bồng con chờ chồng. Truyền thuyết thuộc về văn hoá dân gian; về địa chất, đó là những khối núi sót đá vôi nằm trong thung lũng sông Kỳ Cùng.

Sông Kỳ Cùng chảy qua Lạng Sơn theo hướng ngược với phần lớn sông miền Bắc: nó chảy về phía tây bắc rồi sang Trung Quốc. Đây là đề tài của danh mục Sông Việt Nam; ở đây chỉ cần biết thung lũng sông Kỳ Cùng là một trong những hành lang tự nhiên hiếm hoi xuyên qua vùng núi đá Lạng Sơn.

Ải Chi Lăng: khi núi đá vôi làm nên cửa ải

Từ Lạng Sơn xuống đồng bằng, đường đi phải qua một thung lũng hẹp dài, phía tây là dãy núi đá vôi dựng đứng, phía đông là dãy núi đất và đồi. Đó là ải Chi Lăng. Núi đá vôi vách đứng gần như không thể vượt, nên mọi đạo quân từ phương bắc xuống đều bị ép vào lòng thung hẹp.

Lịch sử ghi lại nhiều trận đánh ở đây. Nổi tiếng nhất là năm 1427, quân Lam Sơn phục kích viện binh nhà Minh ở vùng Chi Lăng, tướng Liễu Thăng bị chém ở núi Mã Yên, theo Đại Việt sử ký toàn thư. Địa hình karst một bên, đồi núi một bên đã biến thung lũng thành cái bẫy tự nhiên.

Đây là ví dụ rõ nhất về việc karst không chỉ là cảnh đẹp mà còn quyết định đường đi của người và quân đội suốt nhiều thế kỷ.

Rừng trên núi đá vôi Lạng Sơn

Ở phía nam tỉnh, vùng Hữu Lũng có khu rừng trên núi đá vôi được bảo vệ (khu Hữu Liên), còn giữ những loài cây chịu được đất mỏng, khô như nghiến, trai, và cả quần thể hoàng đàn quý hiếm. Rừng núi đá vôi ở đây là nơi sống của nhiều loài linh trưởng, chim và bò sát. Cách những cái cây này bám vào đá được kể trong bài Cây mọc trên núi đá vôi.

Góc nhìn hôm nay

Vùng đá vôi Lạng Sơn cho thấy karst có thể là ruộng (Bắc Sơn), là nhà của người tiền sử (hang Bắc Sơn), là cửa ải (Chi Lăng) và là rừng quý (Hữu Liên). Áp lực lớn nhất hiện nay là khai thác đá làm vật liệu xây dựng, vốn có thể xoá mất những khối núi và hang chưa từng được nghiên cứu.

Muốn tìm hiểu thêm: Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn và Bảo tàng Lịch sử quốc gia có trưng bày hiện vật văn hoá Bắc Sơn; SGK Địa lí 12 phần vùng núi Đông Bắc với bốn cánh cung; Đại Việt sử ký toàn thư cho các ghi chép về Chi Lăng. Khi đứng giữa thung lũng Bắc Sơn, hãy để ý xem suối chảy đi đâu: rất có thể nó biến vào chân một vách núi nào đó.