Đầm phá là gì: vùng nước lợ ven biển miền Trung hình thành thế nào

Đầm phá là vùng nước nông ven biển bị một doi cát hoặc dải cồn cát ngăn cách với biển, chỉ thông ra biển qua một hay vài cửa hẹp. Nước trong đầm phá là nước lợ: nước ngọt từ sông đổ vào, nước mặn từ biển tràn qua cửa. Bờ biển miền Trung có một chuỗi đầm phá kéo dài từ TP Huế đến Khánh Hoà, như phá Tam Giang – Cầu Hai, đầm Lăng Cô, đầm Thị Nại, đầm Ô Loan, đầm Nha Phu.

Đầm và phá khác nhau thế nào

Trong tiếng Việt, "đầm" và "phá" đều chỉ vùng nước ven biển kiểu này, nhưng thói quen dùng khác nhau. "Phá" thường dùng cho vùng nước rất rộng, dài, sóng gió như biển nhỏ, nổi tiếng nhất là phá Tam Giang ở TP Huế. Câu ca dao "Thương em anh cũng muốn vô, sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang" cho thấy người xưa coi phá là nơi hiểm trở khi đi lại. "Đầm" dùng phổ biến hơn cho vùng nước nhỏ, kín gió hơn.

Trong địa lý, cả hai được xếp chung vào nhóm lagoon (vụng, đầm phá ven bờ). Điều quan trọng không phải tên gọi mà là cấu trúc: một vùng nước nông, một dải cát chắn, và cửa thông ra biển.

Đầm phá hình thành như thế nào

Câu chuyện bắt đầu từ biển dâng. Sau thời kỳ băng hà cuối cùng, băng tan làm mực nước biển dâng cao dần. Theo các nghiên cứu về địa chất ven biển Việt Nam, khoảng năm, sáu nghìn năm trước, biển đã tràn vào sâu hơn bờ hiện nay, ngập các thung lũng sông và vùng thấp ven biển. Sau đó mực nước biển ổn định rồi hạ nhẹ.

Trong giai đoạn ấy, sóng biển và dòng chảy ven bờ liên tục đưa cát từ đáy biển và từ cửa sông lên bờ. Cát bồi thành doi chạy song song với bờ biển, lớn dần thành dải cồn cát, có chỗ cao hàng chục mét nhờ gió thổi cát lên. Phần nước phía trong dải cát bị "nhốt" lại, thành đầm phá. Sông từ dãy Trường Sơn đổ xuống không chảy thẳng ra biển được nữa mà phải đổ vào đầm, rồi theo cửa đầm ra biển.

1. Biển dâng ngập vùng thấp ven bờ, tạo các vũng nước rộng.
2. Sóng và dòng chảy ven bờ đưa cát bồi thành doi cát chắn ngoài.
3. Doi cát nối dài, khép vùng nước phía trong, chỉ chừa cửa.
4. Sông đổ phù sa vào đầm, bồi dần bờ trong, đầm thu hẹp theo thời gian.

Vì sao miền Trung nhiều đầm phá

Miền Trung có ba điều kiện thuận lợi: thềm lục địa hẹp, sóng lớn mang nhiều cát; gió mùa đông bắc thổi mạnh dồn cát vào bờ; sông ngắn, dốc, lưu lượng mùa khô nhỏ nên không đủ sức giữ cửa sông mở rộng. Ngược lại, đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long có sông lớn, phù sa nhiều, bồi thành châu thổ chứ không tạo đầm phá kiểu này.

Nước lợ: không mặn, không ngọt

Nước trong đầm phá thay đổi theo mùa và theo vị trí:

Sự thay đổi ấy tạo nên một hệ sinh thái đặc biệt. Có loài cá, tôm, cua chịu được nước lợ, có loài di chuyển giữa đầm và biển theo mùa. Cỏ biển mọc ở đáy đầm nông là nơi cá con trú ẩn. Ven đầm có rừng ngập mặn, đầm lầy, bãi bồi, là chỗ dừng chân của chim di cư.

Cửa đầm: luôn thay đổi

Cửa đầm phá không đứng yên. Mùa khô, sóng gió mùa đông bắc đưa cát lấp dần cửa; mùa lũ, nước từ sông dồn ra mở cửa mới hoặc khoét rộng cửa cũ. Sử cũ và địa chí ghi nhận cửa phá Tam Giang từng dịch chuyển và đổi tên qua các thời kỳ. Cửa Thuận An hiện nay thường được nói là do lũ lớn mở ra từ đầu thế kỷ 15; nhiều cửa khác từng mở rồi bị lấp.

Việc cửa đầm mở hay lấp ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống: cửa lấp thì nước đầm tù, ngọt hoá hoặc mặn hoá bất thường, tàu thuyền không ra được biển; cửa mở quá rộng thì mặn tràn sâu vào ruộng. Đó là lý do nhiều cửa đầm phải nạo vét, làm kè.

Chuỗi đầm phá dọc miền Trung

• Phá Tam Giang – Cầu Hai (TP Huế): hệ đầm phá dài khoảng 68 km, diện tích khoảng 22.000 ha, thông biển qua cửa Thuận An và Tư Hiền, nhận nước sông Hương, sông Bồ, sông Ô Lâu.
• Đầm Lăng Cô (TP Huế): đầm nhỏ dưới chân đèo Hải Vân, sát biển.
• Sông Trường Giang (TP Đà Nẵng, vùng Quảng Nam cũ): thực chất là một dải đầm – lạch dài chạy song song bờ biển, nối các cửa sông.
• Đầm An Khê, đầm Nước Mặn (Quảng Ngãi): đầm nhỏ ven biển.
• Đầm Trà Ổ, đầm Thị Nại, đầm Đề Gi (Gia Lai, vùng Bình Định cũ): Trà Ổ là đầm gần như nước ngọt, Thị Nại là đầm lợ lớn sát Quy Nhơn.
• Đầm Cù Mông, đầm Ô Loan (Đắk Lắk, vùng Phú Yên cũ) và vịnh Xuân Đài.
• Đầm Nha Phu, đầm Thuỷ Triều, đầm Nại (Khánh Hoà).

Sống nhờ đầm phá

Đầm phá là nơi sinh sống của các làng vạn chài. Ở phá Tam Giang, nghề đặt nò sáo (dựng hàng rào tre, lưới chắn đường cá đi) là nét quen thuộc; những dãy cọc tre cắm thành hình mũi tên trên mặt nước là cảnh rất đặc trưng. Ngư dân đánh bắt tôm cá, cua, nuôi tôm cá lồng, khai thác rong, cỏ biển.

Cồn cát chắn ngoài đầm cũng có đời sống riêng: làng mạc, nghĩa địa, ruộng trên cát, rừng phi lao chắn cát. Phía trong đầm là ruộng lúa đồng bằng. Một mặt cắt ngang từ biển vào đất liền ở vùng này thường là: biển – bãi cát – cồn cát – làng – đầm phá – ruộng – núi. Hiếm có vùng nào cảnh quan thay đổi nhanh như thế trong vài cây số.

Mặt khó của đầm phá là ô nhiễm và nuôi trồng quá dày. Khi ao nuôi tôm, lồng bè chiếm quá nhiều mặt nước, dòng chảy chậm lại, nước xấu đi, dịch bệnh lan nhanh. Nhiều địa phương đã phải sắp xếp lại nò sáo, lồng bè để trả lại luồng nước.

Góc nhìn hôm nay

Muốn hiểu một đầm phá, hãy đứng ở ba chỗ: trên cồn cát nhìn ra biển, ở cửa đầm nhìn dòng nước ra vào, và ở bờ trong nhìn sông đổ vào. Ba góc nhìn ấy cho thấy đủ ba thành phần: dải cát, cửa, và nguồn nước ngọt.

Ảnh vệ tinh trên bản đồ trực tuyến là cách nhanh nhất để thấy hình dạng chuỗi đầm phá miền Trung: những vệt nước dài, hẹp nằm song song bờ biển, ngăn với biển bằng dải cát sáng màu. Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ đánh dấu các đầm phá chính. Các tài liệu của Khu bảo tồn đất ngập nước Tam Giang – Cầu Hai giới thiệu kỹ hệ sinh thái nước lợ.