Đầm Thị Nại và đầm Ô Loan: hai đầm nước lợ vùng Nam Trung Bộ

Đầm Thị Nại và đầm Ô Loan là hai đầm nước lợ ven biển Nam Trung Bộ, cùng hình thành do doi cát chắn biển nhưng khác nhau về quy mô và nguồn nước. Thị Nại rộng khoảng 5.000 ha, nằm sát Quy Nhơn (nay thuộc tỉnh Gia Lai), nhận nước sông Kôn và sông Hà Thanh. Ô Loan nhỏ hơn nhiều, khoảng 1.500 ha, nằm ở vùng Tuy An (nay thuộc tỉnh Đắk Lắk), kín đáo giữa đồi núi và cồn cát.

Đầm Thị Nại: nơi sông Kôn gặp biển

Nhìn bản đồ vùng Quy Nhơn, có thể thấy một dải đất dài chạy từ phía bắc xuống, kết thúc bằng những khối núi đá sát biển: đó là bán đảo Phương Mai. Phía trong bán đảo là một vùng nước rộng, nông, có hình gần như một túi dài: đầm Thị Nại. Đầm chỉ thông ra vịnh Quy Nhơn qua một cửa hẹp ở phía nam, gần khu cảng.

Bán đảo Phương Mai gồm hai phần: các khối núi đá granit ở phía nam và một dải cồn cát dài ở phía bắc. Khi biển dâng rồi ổn định cách nay vài nghìn năm, cát được sóng và gió bồi thành dải nối các khối núi lại, khép vùng nước phía trong thành đầm. Các khối núi đá đóng vai trò "cái neo" giữ dải cát.

Châu thổ nhỏ trong lòng đầm

Sông Kôn, con sông lớn của vùng Bình Định cũ, bắt nguồn từ vùng núi phía tây, chảy về đồng bằng rồi chia thành nhiều nhánh trước khi đổ vào đầm Thị Nại. Phù sa sông Kôn bồi lấp dần phía bắc và tây đầm, tạo ra một vùng bãi bồi, cồn đất và lạch nước chằng chịt như một châu thổ thu nhỏ. Sông Hà Thanh chảy qua phía tây Quy Nhơn cũng đổ vào đầm.

Vì nhận nhiều nước ngọt và phù sa, Thị Nại có độ mặn thay đổi mạnh theo mùa. Mùa mưa lũ (khoảng tháng 9 đến tháng 12 ở vùng này), nước sông dồn về làm đầm nhạt hẳn, đục phù sa. Mùa khô, nước biển theo cửa vào sâu hơn.

Rừng ngập mặn và bãi bồi

Ven đầm Thị Nại từng có những cánh rừng ngập mặn rộng, sau bị thu hẹp nhiều do làm đầm nuôi tôm và mở rộng đô thị. Phần còn lại ở các cồn bãi trong đầm có cây đước, mắm, bần, là nơi chim nước làm tổ và cá, cua sinh sản. Những năm gần đây có các dự án trồng lại rừng ngập mặn quanh đầm.

Rừng ngập mặn ở đây có vai trò kép: giữ đất bãi bồi không bị sóng xói, và lọc bớt chất thải từ ao nuôi trước khi ra đầm. Mất rừng thì bãi bồi dễ sạt, nước đầm dễ xấu đi.

Thị Nại trong lịch sử

Vị trí kín gió, thông ra biển, nối với đồng bằng sông Kôn khiến Thị Nại từ lâu là cảng biển quan trọng. Thời Champa, vùng này là cửa biển của kinh đô Vijaya (thành Đồ Bàn), cảng được biết với tên Thị Nại. Quanh vùng còn nhiều tháp Chăm như cụm tháp Bánh Ít trên đồi phía tây.

Cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19, đầm Thị Nại là nơi diễn ra các trận thuỷ chiến giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh, nổi tiếng là trận năm 1801. Chính vì địa hình đầm kín, cửa hẹp, ai giữ được cửa đầm là giữ được đường biển của cả vùng.

Ngày nay, một cây cầu dài vượt đầm nối Quy Nhơn với bán đảo Phương Mai, mở đường sang vùng ven biển phía bắc.

Đầm Ô Loan: đầm nhỏ giữa đồi và cát

Đi về phía nam, qua vùng Sông Cầu, đến vùng Tuy An (Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk), có đầm Ô Loan. Đầm nhỏ, diện tích thường được nêu khoảng 1.500 ha, các nguồn ghi lệch nhau đôi chút. Phía tây là đồi núi thấp, phía đông là dải cồn cát và làng chài ngăn với biển. Đầm thông ra biển qua một cửa hẹp cắt qua dải cát.

Khác với Thị Nại, Ô Loan không có con sông lớn đổ vào. Nước ngọt đến từ các suối, sông nhỏ chảy từ đồi núi phía tây. Vì vậy Ô Loan ít phù sa hơn, nước trong hơn, độ mặn cao hơn và ổn định hơn. Đầm nông, đáy bùn cát, nhiều nơi mọc cỏ biển.

Tên gọi và hình dạng

Tên "Ô Loan" thường được giải thích theo hình dáng đầm giống một con chim loan (một loài chim thần thoại như phượng), hoặc theo truyện kể dân gian về chim loan bay về đầm. Các cách giải thích khác nhau tuỳ người kể, nên chỉ coi là giai thoại về tên đất.

So sánh hai đầm

Đời sống quanh hai đầm

Ô Loan nổi tiếng với sò huyết. Đáy đầm bùn cát pha, nước lợ mặn ổn định là môi trường hợp với loài sò này. Ngư dân quanh đầm cào sò, nuôi hàu, đánh cá bằng lưới và đăng. Những năm khai thác quá mức, sò huyết tự nhiên giảm hẳn, phải chuyển sang nuôi và quy định mùa khai thác.

Ở Thị Nại, đời sống gắn với nuôi tôm, đánh bắt và nghề muối, nghề cá của các làng ven bán đảo Phương Mai. Đầm lớn, gần đô thị nên chịu áp lực nhiều hơn: nước thải thành phố, ao nuôi tôm, lấn đầm làm khu dân cư. Giữ cho dòng chảy giữa sông, đầm và biển thông suốt là điều kiện để đầm còn sống.

Cả hai đầm đều gần những cảnh quan ven biển nổi tiếng. Gần Ô Loan có vùng ghềnh đá bazan ven biển của Phú Yên cũ, như Gành Đá Đĩa; gần Thị Nại có các bãi và mũi đá granit của Phương Mai. Đó là dấu hiệu cho thấy đầm phá miền Trung luôn đi cùng núi đá hoặc đá núi lửa làm "neo" giữ cát.

Góc nhìn hôm nay

Muốn thấy rõ cấu trúc đầm Thị Nại, có thể đi qua cầu vượt đầm: một bên là mặt nước rộng và bãi bồi, xa xa là đồng bằng sông Kôn; một bên là bán đảo Phương Mai với cồn cát và núi đá. Ở Ô Loan, đứng trên các đồi thấp phía tây nhìn xuống sẽ thấy rõ dải cát chắn và cửa đầm.

• Để ý màu nước: Thị Nại đục hơn, nhất là mùa mưa; Ô Loan trong hơn.
• Tìm rừng ngập mặn còn sót và các khu trồng mới ven đầm.
• Không mua sò huyết, hải sản nhỏ dưới kích cỡ cho phép để đầm có thời gian hồi phục.

Để tìm hiểu thêm, Bảo tàng Quang Trung ở vùng Tây Sơn cũ có phần về các trận đánh thời Tây Sơn; Atlat Địa lí Việt Nam trang Duyên hải Nam Trung Bộ cho thấy vị trí hai đầm và các sông đổ vào.