Đất đỏ bazan: núi lửa cổ để lại gì cho đất Tây Nguyên

Đất đỏ bazan ở Tây Nguyên là đất hình thành từ đá bazan, loại đá do núi lửa phun trào cách nay hàng triệu năm, bị phong hoá trong khí hậu nhiệt đới nóng ẩm có mùa khô. Quá trình ấy rửa trôi phần lớn chất dễ tan, để lại nhiều ôxít sắt và nhôm, nên đất có màu đỏ, tơi xốp, dày và tương đối giàu dinh dưỡng. Đây là nền móng của vùng cà phê, cao su, hồ tiêu, chè lớn nhất cả nước, nhưng cũng là loại đất dễ bị xói mòn và thoái hoá nếu khai thác sai cách.

Bazan là đá gì

Bazan là đá magma phun trào, hình thành khi dung nham từ sâu trong lòng đất trào lên mặt đất rồi nguội nhanh. Nó có màu xám đen, hạt mịn, giàu sắt, magiê và canxi, nghèo silic hơn granit. Dung nham bazan rất loãng nên chảy xa và trải rộng, ít khi dựng thành núi lửa cao nhọn.

Ở Tây Nguyên, dung nham bazan phun ra theo hai cách:

• Qua khe nứt dài: dung nham trào ra dọc theo các đường nứt của vỏ Trái Đất, tràn thành lớp phủ rộng hàng trăm, hàng nghìn kilômét vuông. Đây là cách tạo nên phần lớn các mặt cao nguyên bazan.
• Qua miệng núi lửa nhỏ: tạo các nón núi lửa còn thấy trên cao nguyên, như Chư Đăng Ya ở Pleiku hay cụm núi lửa ở Krông Nô.

Các đợt phun trào diễn ra ở nhiều thời điểm khác nhau, nói chung trong khoảng hàng triệu năm gần đây theo thang thời gian địa chất, một số đợt trẻ hơn. Tuổi cụ thể khác nhau tuỳ nơi và vẫn là đề tài nghiên cứu, nên ở đây không đưa một con số chung.

Từ đá đen thành đất đỏ

Đá bazan khi mới nguội có màu đen xám. Để thành đất đỏ, nó trải qua quá trình phong hoá kéo dài:

1. Nứt vỡ: nắng nóng, mưa, rễ cây làm đá nứt ra thành mảnh, thành hạt.
2. Phân huỷ hoá học: nước mưa hơi chua thấm vào, hoà tan các khoáng chất. Trong khí hậu nóng ẩm, phản ứng này diễn ra nhanh hơn nhiều so với vùng lạnh.
3. Rửa trôi: những chất dễ tan như canxi, natri, kali và một phần lớn silic bị nước mang đi.
4. Tích tụ: những gì khó tan ở lại, chủ yếu là ôxít sắt và ôxít nhôm. Sắt bị ôxi hoá cho màu đỏ, giống màu gỉ sắt.

Sách giáo khoa gọi đây là quá trình feralit hoá, quá trình hình thành đất chủ yếu ở vùng đồi núi Việt Nam. Trên đá bazan, quá trình này cho ra đất dày đặc biệt, có nơi tới nhiều mét, vì bazan dễ phong hoá hơn granit.

Ở những nơi quá trình rửa trôi đi rất xa, lớp vỏ phong hoá giàu nhôm tới mức trở thành quặng bô-xít. Vì vậy các mỏ bô-xít lớn của Việt Nam lại nằm ở vùng Đắk Nông, Bảo Lộc, chính trên các cao nguyên bazan.

Vì sao đất bazan được xem là đất tốt

Cũng cần nói rõ: đất đỏ bazan không phải "đất vàng" tự nhiên màu mỡ mãi mãi. Nó vẫn chua, các chất dinh dưỡng dễ bị rửa trôi trong mùa mưa, và cần được bồi bổ bằng phân bón, che phủ. Nói "đất tốt" là so với các loại đất đồi núi khác.

Đất bazan ở đâu ngoài Tây Nguyên

Tây Nguyên có diện tích đất bazan lớn nhất, thường được nêu là hơn một triệu hecta, các nguồn đưa số khác nhau tuỳ cách thống kê. Nhưng bazan còn xuất hiện ở nhiều nơi khác:

• Đông Nam Bộ: vùng Bình Phước cũ (nay thuộc Đồng Nai), vùng Xuân Lộc, Long Khánh (Đồng Nai) — nền của cao su, điều, cà phê.
• Phủ Quỳ (Nghệ An): vùng đồi bazan ở Bắc Trung Bộ, nổi tiếng với cà phê, cam, chè, cao su.
• Vĩnh Linh, Gio Linh (vùng Quảng Trị): dải đồi bazan gần biển, trồng hồ tiêu, cao su.
• Các đảo núi lửa: Lý Sơn, Cồn Cỏ, Phú Quý được hình thành từ hoạt động núi lửa, có đất và đá bazan.
• Ven biển Nam Trung Bộ: những ghềnh bazan như Gành Đá Đĩa (vùng Phú Yên cũ, nay thuộc Đắk Lắk), nơi dung nham co lại khi nguội và nứt thành cột nhiều cạnh.

Bazan làm ra cảnh quan Tây Nguyên ra sao

Mặt bằng rộng

Dung nham loãng lấp chỗ trũng nên các cao nguyên bazan có mặt bằng rộng, đồi thoải. So sánh: cao nguyên Lâm Viên trên đá granit có đồi dốc và tròn hơn, còn cao nguyên Buôn Ma Thuột trên bazan thì rộng mở, ít dốc.

Thác trên bậc đá

Lớp bazan cứng nằm trên đá mềm hơn. Khi sông cắt qua, đá mềm bên dưới bị xói nhanh, lớp bazan cứng bên trên nhô ra thành gờ, nước đổ qua thành thác. Nhiều thác trên sông Sêrêpốk và quanh Gia Nghĩa hình thành theo cách này.

Ít nước mặt

Đất bazan thấm nước tốt, khe nứt trong đá dẫn nước xuống sâu, nên mặt cao nguyên ít ao hồ tự nhiên, suối nhỏ hay cạn mùa khô. Nước tích trong các tầng chứa nước ngầm bên dưới, đổ ra thành mạch ở chân dốc. Bến nước của các buôn làng Ê Đê, Jrai thường là những mạch nước như vậy.

Cái giá của khai thác

Lớp đất đỏ cần thời gian rất dài để hình thành, nhưng có thể mất đi nhanh. Những vấn đề chính:

• Xói mòn: mưa lớn mùa hè cuốn trôi đất mặt trên sườn dốc khi mất lớp phủ thực vật. Trồng theo đường đồng mức, giữ cỏ, trồng cây che bóng là cách giữ đất.
• Chua hoá và nghèo kiệt: dùng nhiều phân hoá học, ít trả lại chất hữu cơ khiến đất ngày càng chua, giảm độ tơi xốp.
• Kết von, đá ong hoá: ở những nơi mất rừng, đất phơi nắng và có mực nước ngầm lên xuống, sắt có thể kết lại thành hạt, thành lớp cứng, rất khó canh tác.
• Cạn nước ngầm: tưới quá nhiều từ giếng khoan trong mùa khô làm mực nước ngầm hạ thấp, nhất là những năm hạn.

Góc nhìn hôm nay

Đất đỏ bazan là di sản trực tiếp của núi lửa cổ: một lớp đá đen đã mất hàng triệu năm để biến thành tầng đất đỏ mà nông dân Tây Nguyên trồng trọt ngày nay. Hiểu điều đó giúp nhìn khác về một vườn cà phê: dưới gốc cây là lịch sử địa chất, và mỗi trận mưa cuốn đất xuống suối là mất đi thứ không thể làm lại trong một đời người.

Muốn tìm hiểu thêm: trang Thổ nhưỡng và trang Tây Nguyên trong Atlat Địa lí Việt Nam (so màu đất bazan với địa hình); SGK Địa lí 12 phần đất feralit và đất badan; tài liệu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông về núi lửa và đất đỏ. Một thí nghiệm nhỏ ai cũng làm được: bóp một nắm đất đỏ ẩm rồi so với một nắm đất phù sa, sẽ thấy ngay đất bazan tơi và thoáng hơn.