Hà Tiên – Kiên Lương: những núi đá vôi cuối cùng phía nam Việt Nam

Vùng Hà Tiên – Kiên Lương ở ven biển vịnh Thái Lan, nay thuộc tỉnh An Giang, có những cụm núi đá vôi cuối cùng về phía nam trên đất liền Việt Nam. Chúng là những khối núi sót nhỏ, vách dựng đứng, nổi lên giữa đồng bằng phẳng và mặt biển nông, một số đứng hẳn ngoài nước như Hòn Phụ Tử. Vùng karst nhỏ này có hệ sinh thái riêng với nhiều loài đặc hữu, nhưng cũng là nơi đá vôi bị khai thác mạnh để làm xi măng, khiến nhiều khối núi đã biến mất.

Núi đá vôi ở đâu giữa đồng bằng châu thổ

Đồng bằng sông Cửu Long gần như hoàn toàn bằng phẳng, đất là phù sa, đất phèn, đất mặn. Núi ở đây hiếm, và phần lớn là núi đá granit hoặc đá khác, như Bảy Núi (Thất Sơn) ở vùng An Giang cũ. Chỉ ở góc tây nam, sát biên giới Campuchia và bờ vịnh Thái Lan, mới xuất hiện những khối đá vôi thật sự.

Các cụm núi đá vôi tập trung ở dải ven biển từ Hà Tiên kéo xuống Kiên Lương, Hòn Chông. Một số khối đứng sát bờ, một số mọc ra từ biển như những đảo nhỏ. Ở phía bên kia biên giới, vùng Kampot của Campuchia cũng có những núi đá vôi tương tự: chúng là phần nối dài của cùng một vùng đá vôi cổ, bị đồng bằng và biển ngăn cách thành từng cụm.

Núi sót của một khối đá đã mất

Đá vôi Hà Tiên – Kiên Lương hình thành từ trầm tích biển nông hàng trăm triệu năm trước. Sau khi được nâng lên, khối đá chịu quá trình hoà tan của nước mưa nhiệt đới suốt thời gian rất dài. Phần lớn khối đá đã bị hoà tan và bào mòn, mặt bằng xung quanh hạ thấp rồi bị phù sa và trầm tích biển phủ lên. Những gì còn lại là các tháp và khối núi sót đứng riêng rẽ.

Nói cách khác, Hà Tiên là "giai đoạn cuối" của karst tháp, tương tự Tràng An nhưng ở quy mô nhỏ hơn và đứng giữa một đồng bằng châu thổ trẻ chứ không phải giữa thung lũng núi.

Biển cũng để lại dấu ấn. Ở chân nhiều khối đá ven bờ và các hòn đảo đá vôi có ngấn khoét do sóng và hoà tan ở mặt nước, giống ngấn ở chân đảo đá vịnh Hạ Long. Khi mực nước biển cao hơn trong quá khứ, nhiều khối núi nay nằm trên đồng có thể từng đứng giữa nước.

Những khối núi tiêu biểu

Câu chuyện Hòn Phụ Tử là một ví dụ trực quan về sức mạnh của nước. Hai khối đá đứng ngoài biển, phần chân bị sóng và nước biển hoà tan khoét sâu thành ngấn, càng ngày càng thắt lại. Năm 2006, khối lớn hơn (hòn "cha") đổ sụp. Đây không phải chuyện bất thường về địa chất: mọi khối đá vôi đứng trong nước biển đều đang bị khoét chân như vậy, chỉ là nhanh hay chậm.

Các hang trong vùng là chủ đề của những bài viết về hang động; ở đây chỉ cần biết hang là dấu vết của nước ngầm từng chảy qua khối đá trước khi nó bị bào mòn thành núi sót.

Một hệ sinh thái nhỏ nhưng riêng

Vì đứng cô lập giữa đồng bằng và biển, mỗi cụm núi đá vôi ở Kiên Lương giống một "hòn đảo" sinh thái. Sinh vật sống trên đá vôi, nhất là những loài di chuyển kém như ốc cạn, khó đi từ cụm này sang cụm khác. Qua thời gian dài, mỗi cụm có thể có loài riêng chỉ sống ở đó.

Các khảo sát khoa học, trong đó có các chương trình của tổ chức bảo tồn quốc tế phối hợp với địa phương, đã ghi nhận nhiều loài ốc cạn, thực vật và bò sát đặc hữu trên núi đá vôi Kiên Lương, cùng quần thể linh trưởng như voọc bạc sống dựa vào rừng trên núi đá. Một số loài chỉ được biết từ đúng một khối núi.

Điều đó có nghĩa là khi một khối núi bị khai thác hết, có thể cả một loài biến mất cùng nó.

Xi măng: khi núi trở thành nguyên liệu

Đá vôi là nguyên liệu chính của xi măng. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi gần như không có đá, các cụm núi đá vôi Kiên Lương là nguồn nguyên liệu tại chỗ quý giá. Vì vậy từ nhiều thập niên, vùng này có các nhà máy xi măng lớn, và nhiều khối núi đã bị cắt dần.

Đây là mâu thuẫn rõ ràng giữa nhu cầu phát triển và giá trị tự nhiên. Vùng ven biển Kiên Lương có một phần nằm trong Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang (UNESCO công nhận năm 2006), và đã có những nỗ lực khoanh vùng bảo vệ một số khối núi, nhưng nhiều khối vẫn nằm ngoài vùng bảo vệ. Khác với cây rừng có thể trồng lại, một ngọn núi đá vôi đã khai thác thì không thể phục hồi.

Hà Tiên trong lịch sử và văn chương

Thế kỷ 18, vùng Hà Tiên do họ Mạc khai phá, trở thành một thương cảng ven vịnh Thái Lan. Mạc Thiên Tích cùng các văn nhân lập tao đàn Chiêu Anh Các, để lại chùm thơ "Hà Tiên thập cảnh", vịnh mười cảnh đẹp của vùng. Trong đó có cảnh Thạch Động thôn vân (Thạch Động nuốt mây), tả khối núi đá vôi có hang mây bay qua. Đó là bằng chứng sớm cho thấy người xưa đã nhìn những khối đá vôi này như một nét riêng của đất Hà Tiên.

Đường bờ, đầm Đông Hồ và những khối đá ấy cũng là một lý do vị trí Hà Tiên thuận lợi cho thương cảng: có núi che, có đầm kín gió, có lối ra biển.

Góc nhìn hôm nay

Núi đá vôi Hà Tiên – Kiên Lương là lời nhắc rằng karst Việt Nam không chỉ ở miền Bắc. Ở cực nam, chúng ít và nhỏ, nhưng chính vì ít nên quý: là nơi sống của những loài không có ở đâu khác, là dấu vết địa chất hiếm hoi giữa một châu thổ toàn phù sa. Câu hỏi giữ hay khai thác những khối núi còn lại sẽ quyết định người sau còn thấy được gì.

Muốn tìm hiểu thêm: tài liệu của Khu dự trữ sinh quyển Kiên Giang; các công bố về đa dạng sinh học núi đá vôi Kiên Lương; thơ "Hà Tiên thập cảnh" của Mạc Thiên Tích trong các tuyển tập văn học Đàng Trong; trang Đồng bằng sông Cửu Long trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy những chấm núi hiếm hoi ở góc tây nam.