Pù Luông và Mai Châu: thung lũng kẹp giữa những dãy núi đá vôi

Pù Luông (tỉnh Thanh Hoá) và Mai Châu (vùng Hoà Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ) là hai vùng thung lũng nằm kẹp giữa những dải núi đá vôi chạy song song theo hướng tây bắc – đông nam. Chúng là một đoạn của vệt đá vôi dài nối cao nguyên Mộc Châu ở Tây Bắc với Cúc Phương, Ninh Bình ở rìa đồng bằng. Ở Pù Luông, hai dãy núi đá vôi ôm lấy một thung lũng hẹp với ruộng bậc thang, guồng nước và bản người Thái, người Mường; ở Mai Châu, thung lũng mở rộng hơn thành một lòng chảo đáy bằng giữa núi.

Một đoạn của vệt đá vôi Tây Bắc – Ninh Bình

Trên bản đồ địa chất miền Bắc, có một vệt đá vôi dài chạy theo hướng tây bắc – đông nam: từ vùng Sơn La, qua cao nguyên Mộc Châu, xuống Mai Châu, Pù Luông, rồi tới Cúc Phương và vùng núi đá Ninh Bình, Thanh Hoá. Sách giáo khoa Địa lí 12 mô tả dải giữa của vùng núi Tây Bắc là "các sơn nguyên, cao nguyên đá vôi từ Phong Thổ đến Mộc Châu, tiếp nối là vùng đồi núi đá vôi ở Ninh Bình – Thanh Hoá". Pù Luông và Mai Châu nằm đúng ở chỗ "tiếp nối" ấy.

Hướng tây bắc – đông nam không phải ngẫu nhiên. Đó là hướng của các nếp uốn và đứt gãy lớn trong vỏ Trái Đất ở miền Bắc, cũng là hướng của dãy Hoàng Liên Sơn và sông Đà, sông Mã. Đá vôi bị uốn nếp, nâng lên thành những dải song song; chỗ đá mềm hơn hoặc nứt nẻ nhiều hơn thì bị bào mòn thành thung lũng. Kết quả là cảnh "núi – thung – núi" xen nhau như các nếp gấp của tấm vải.

Pù Luông: thung lũng giữa hai dãy núi đá

Hình dạng

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, thành lập năm 1999, rộng khoảng 17.000 ha, nằm ở miền núi phía tây bắc tỉnh Thanh Hoá, vùng thượng nguồn sông Mã. Phía bắc nó giáp vùng Mai Châu. Cấu trúc nổi bật nhất là hai dãy núi đá vôi gần như song song, giữa là một thung lũng hẹp dài. Đỉnh Pù Luông, điểm cao nhất khu vực, cao khoảng 1.700 m.

Tên Pù Luông theo tiếng Thái thường được giải thích là "núi lớn" hoặc "đỉnh cao". "Pù" là núi, một từ gặp trong nhiều địa danh vùng Thái như Pù Mát, Pù Hu.

Vì sao thung lũng có ruộng mà núi thì không

Sườn núi đá vôi dốc, đá lộ nhiều, đất chỉ nằm trong khe. Ngược lại, đáy thung lũng và chân núi là nơi đất sét, đất phong hoá từ các lớp đá xen kẽ và vật liệu trôi từ sườn xuống tích tụ lại. Ở đó người Thái, người Mường làm ruộng bậc thang trên chân sườn thoải, dẫn nước từ suối và mó nước chân núi.

Nước ở Pù Luông chủ yếu từ các mạch karst phun ra ở chân dãy núi đá. Nước chảy thành suối nhỏ dọc thung lũng, được người dân dựng guồng nước bằng tre để đưa lên ruộng. Guồng nước là một ví dụ đẹp của việc tận dụng địa hình: suối chảy dưới thấp, ruộng nằm cao hơn, guồng tự quay nhờ sức nước.

Rừng trên núi đá

Phần lớn diện tích khu bảo tồn là rừng trên núi đá vôi, còn khá nguyên vẹn ở các vách cao. Đây là nơi sống của voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam chỉ sống ở rừng núi đá vôi. Bài Cây mọc trên núi đá vôi trong danh mục này kể về loại rừng ấy.

Mai Châu: lòng chảo đáy bằng

Đi lên phía bắc từ Pù Luông, hoặc từ Hà Nội theo quốc lộ 6 qua đèo Thung Khe, là tới thung lũng Mai Châu. Đèo Thung Khe còn được gọi là đèo Đá Trắng: hai bên đường là núi đá vôi, đá vụn và bụi đá màu trắng xám phủ dọc sườn, một dấu hiệu rõ ràng của vùng đá vôi.

Đổ đèo xuống, thung lũng Mai Châu mở ra: một mặt bằng ruộng lúa khá rộng, bao quanh bởi núi. Quanh thung có cả núi đá vôi vách dốc lẫn núi đất sườn thoải hơn. Bản Lác, bản Pom Coọng của người Thái nằm ở rìa thung, nhà sàn quay ra cánh đồng.

Mai Châu khác Pù Luông ở chỗ thung lũng rộng và phẳng hơn nhiều, giống kiểu lòng chảo hơn là kiểu khe hẹp. Mặt bằng ấy là nơi tích tụ trầm tích lâu dài, đất dày, hợp với ruộng nước, nên ở đây ruộng phẳng chứ không phải ruộng bậc thang như ở Pù Luông.

Đọc cảnh quan: núi, thung và làng

Ở cả Pù Luông và Mai Châu, cách người dân bố trí làng cho thấy họ hiểu rất rõ địa hình karst:

• Làng ở rìa thung, sát chân núi: tránh nước ngập ở đáy thung mùa mưa, gần các mạch nước chảy ra từ chân núi đá, và không chiếm đất ruộng tốt.
• Ruộng ở đáy và chân sườn: nơi có đất dày nhất và dẫn nước dễ nhất.
• Rừng để lại trên vách đá: đất mỏng, dốc, không trồng được, nhưng giữ nước cho mạch chân núi. Phá rừng trên núi đá là làm cạn mạch nước dưới chân.
• Nhà sàn: tránh ẩm, tránh thú, phù hợp nền đất dốc nhẹ ở rìa thung.

Không cần học thuật ngữ địa mạo, những người Thái, người Mường lập bản ở đây từ nhiều đời đã sắp xếp cuộc sống đúng theo logic của đá vôi và nước.

Nối sang Cúc Phương và Ninh Bình

Tiếp tục theo hướng đông nam, vệt đá vôi này đi qua vùng Cúc Phương, vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam (thành lập năm 1962), nằm trên một khối núi đá vôi lớn giữa ba vùng Ninh Bình, Thanh Hoá và Hoà Bình cũ. Rồi nó chạm đồng bằng ở Tràng An, Tam Cốc. Đi dọc vệt ấy, có thể thấy karst thay đổi từ dạng cao nguyên (Mộc Châu), sang dạng núi – thung song song (Mai Châu, Pù Luông), sang khối núi rừng (Cúc Phương), và cuối cùng là tháp đá giữa đồng (Tràng An).

Khí hậu: chỉ vài câu

Thung lũng kẹp giữa núi cao thường có sương mù dày vào sáng sớm, nhất là mùa đông, vì không khí lạnh đọng xuống đáy thung. Chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn hơn đồng bằng. Mùa hè, vách núi đá vôi hấp thụ nhiệt nên trong thung khá oi vào ban ngày. Đó là hệ quả trực tiếp của hình dạng thung lũng, không riêng gì Pù Luông hay Mai Châu.

Góc nhìn hôm nay

Pù Luông và Mai Châu đang thay đổi nhanh khi có thêm nhiều người đến. Điều đáng giữ nhất về mặt tự nhiên là rừng trên núi đá và các mạch nước chân núi: hai thứ ấy quyết định ruộng có nước, guồng còn quay. Việc san đồi, đổ bê tông ở rìa thung hay khai thác đá có thể làm hỏng những mạch nước mà người dân đã dựa vào hàng trăm năm.

Muốn tìm hiểu thêm: trang Trung du và miền núi Bắc Bộ, trang Bắc Trung Bộ trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy vệt đá vôi tây bắc – đông nam; tài liệu của Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông và Vườn quốc gia Cúc Phương về rừng núi đá vôi; SGK Địa lí 12 phần vùng núi Tây Bắc.