Sông Ba (Đà Rằng): từ Tây Nguyên chảy ra biển Tuy Hoà

Sông Ba là dòng sông lớn của Nam Trung Bộ, bắt nguồn từ vùng núi phía bắc An Khê thuộc khối núi Kon Tum, chảy về phía nam qua cao nguyên phía đông Gia Lai, rồi bẻ ngoặt sang phía đông, xuyên qua núi ra đồng bằng Tuy Hoà và đổ ra biển ở cửa Đà Rằng. Đoạn hạ lưu qua Tuy Hoà được gọi là sông Đà Rằng. Chiều dài thường được nêu khoảng gần 400 km, lưu vực khoảng 13–14 nghìn km², trải trên phần đất nay thuộc hai tỉnh Gia Lai và Đắk Lắk.

Một dòng sông Tây Nguyên chảy ra Biển Đông

Phần lớn sông ở Tây Nguyên chảy về phía tây: sông Sê San, sông Sêrêpốk đều đổ sang Campuchia rồi nhập vào Mê Kông. Sông Ba là ngoại lệ đáng chú ý. Nó thoát nước cho cả một vùng rộng phía đông Tây Nguyên nhưng lại chảy ra Biển Đông, nên có thể coi là chiếc cầu nối giữa cao nguyên và đồng bằng ven biển.

Lý do nằm ở hình thế địa hình. Đường chia nước giữa lưu vực Mê Kông và các sông đổ ra Biển Đông không chạy theo đỉnh dãy Trường Sơn một cách đơn giản. Ở vùng An Khê – Kông Chro – Ayun Pa, mặt đất nghiêng về phía nam và đông nam, gom nước về một thung lũng lớn. Thung lũng ấy tìm được lối thoát qua một vùng núi thấp hơn để ra biển, và sông Ba hình thành theo đường thoát đó.

Đường đi của sông Ba

Thung lũng Cheo Reo – Ayun Pa

Đoạn trung lưu quanh Ayun Pa là một thung lũng rộng và thấp kẹp giữa các khối núi. Do bị núi che chắn, đây là một trong những vùng khô và nắng nóng của Tây Nguyên. Đất thung lũng được sông bồi, có nguồn nước tưới, nên từ lâu là vùng trồng lúa và mía quan trọng. Công trình thuỷ lợi Ayun Hạ trên sông Ayun cấp nước cho vùng này.

Đoạn xuyên núi ra biển

Qua Krông Pa, sông Ba rời cao nguyên, bẻ sang hướng đông, đi vào vùng núi chuyển tiếp giữa Tây Nguyên và duyên hải. Đoạn này lòng sông hẹp lại, chảy giữa đồi núi, độ dốc tăng. Đây là nơi có các công trình thuỷ điện Sông Ba Hạ và Sông Hinh (trên phụ lưu sông Hinh).

Ba phụ lưu lớn gom nước cho sông Ba

Lưu vực sông Ba rộng chủ yếu nhờ các phụ lưu chảy từ cao nguyên xuống. Ba nhánh đáng chú ý nhất:

• Sông Ayun chảy từ vùng núi phía đông bắc Pleiku về phía nam, gặp sông Ba ở vùng Ayun Pa. Đây là nhánh thoát nước cho phần phía đông cao nguyên Pleiku, mang theo nước của vùng đất đỏ bazan.
• Sông Krông H'Năng chảy từ vùng núi phía bắc Đắk Lắk, một đoạn dài làm ranh giới tự nhiên giữa vùng Đắk Lắk và vùng Phú Yên cũ (nay cùng thuộc tỉnh Đắk Lắk), rồi đổ vào sông Ba ở vùng Krông Pa – Sơn Hoà.
• Sông Hinh chảy từ vùng núi phía tây nam Tuy Hoà, nhập vào sông Ba ở đoạn xuyên núi, ngay trước khi dòng chính ra đồng bằng.

Hình dạng lưu vực vì thế giống một cái phễu: nhiều nhánh xoè rộng trên cao nguyên, gom về một cổ hẹp ở đoạn xuyên núi, rồi mới tỏa ra đồng bằng. Kiểu lưu vực này khiến nước lũ từ các nhánh dồn về cổ phễu gần như cùng lúc.

Đồng bằng Tuy Hoà: món quà của sông Đà Rằng

Ra khỏi núi, sông Ba trải phù sa thành đồng bằng Tuy Hoà, một trong những đồng bằng rộng của Nam Trung Bộ. Khác với nhiều đồng bằng nhỏ hẹp kẹp giữa các mũi núi ở miền Trung, đồng bằng Tuy Hoà mở ra khá rộng nhờ lượng phù sa lớn của một lưu vực rộng.

Sông Đà Rằng chảy qua phía nam đô thị Tuy Hoà rồi ra biển. Gần cửa sông, dòng chảy chậm lại, phù sa lắng thành các bãi, cồn. Cửa Đà Rằng thường xuyên thay đổi theo mùa: mùa khô có lúc bị doi cát chắn hẹp, mùa lũ nước phá doi cát mở rộng cửa.

Đập Đồng Cam, xây thời Pháp và hoàn thành đầu thập niên 1930 ở vùng Phú Hoà, là công trình dâng nước dẫn nước sông Ba vào hệ thống kênh tưới cho đồng bằng. Nhờ đó vùng Tuy Hoà trở thành vựa lúa của Nam Trung Bộ. Đập nay vẫn hoạt động sau nhiều lần tu bổ.

Mùa lũ và mùa cạn: một dòng sông hai tính cách

Lưu vực sông Ba nằm ở vùng chuyển tiếp nên chịu hai chế độ mưa khác nhau. Phần cao nguyên mưa nhiều vào mùa hè – thu, phần duyên hải mưa nhiều vào cuối năm. Mùa lũ chính của hạ lưu rơi vào khoảng tháng 10 – 12, khi nước từ cả lưu vực dồn về đồng bằng hẹp ven biển. Mùa khô kéo dài, nhiều tháng lòng sông trơ cát, nhất là ở đoạn trung lưu.

Đây là đặc điểm tự nhiên quyết định cách người dân sống: làng dựng trên đất cao, ruộng lúa canh tác theo vụ né lũ, bãi bồi trồng màu vào mùa khô.

Thuỷ điện và chuyện chuyển nước

Trên lưu vực sông Ba có nhiều công trình: An Khê – Ka Nak ở thượng lưu, Krông H'Năng, Sông Ba Hạ, Sông Hinh và thuỷ lợi Ayun Hạ. Thuỷ điện An Khê – Ka Nak có thiết kế chuyển một phần nước từ thượng lưu sông Ba sang lưu vực sông Kôn ở phía đông (vùng Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai). Việc này từng làm đoạn sông Ba phía dưới đập thiếu nước vào mùa khô và gây tranh luận về chia sẻ nguồn nước giữa các vùng.

Các hồ thuỷ điện cũng làm thay đổi chế độ dòng chảy: lũ hạ du phụ thuộc vào việc xả nước, còn phù sa bị giữ lại một phần trong lòng hồ.

Góc nhìn hôm nay: đến sông Ba xem gì

Ở An Khê, đứng trên đèo An Khê nhìn xuống sẽ thấy rõ một vùng cao nguyên thấp nằm giữa duyên hải và Tây Nguyên, nơi thượng nguồn sông Ba gom nước. Vùng này từng là đất "Tây Sơn thượng đạo" trong lịch sử, nơi anh em Tây Sơn lập căn cứ buổi đầu.

Ở Ayun Pa có thể thấy dòng sông giữa thung lũng khô, bãi cát rộng trong mùa cạn. Về Tuy Hoà, cầu Đà Rằng bắc qua đoạn hạ lưu rộng, nhìn về phía biển là vùng cửa sông và đồng bằng phù sa trải rộng. Gần Tuy Hoà còn có núi Nhạn, một ngọn đồi nhỏ bên bờ sông, nơi có tháp Chăm cổ.

Đọc thêm: trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam để thấy lưu vực sông Ba "lấn" vào Tây Nguyên ra sao; tư liệu về đập Đồng Cam và lịch sử khai khẩn đồng bằng Tuy Hoà ở bảo tàng địa phương.