Sông Thu Bồn và sông Vu Gia là hai dòng sông lớn của xứ Quảng, cùng bắt nguồn từ vùng núi cao phía tây (khối núi Ngọc Linh và vùng núi giáp Lào), chảy về đồng bằng rồi nối với nhau bằng những nhánh sông ngang. Vì nước hai sông trao đổi qua lại, các nhà thuỷ văn coi chúng là một hệ thống chung: hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn. Nước của hệ thống ra biển chủ yếu qua hai cửa: cửa Đại ở Hội An và cửa Hàn ở Đà Nẵng, hai cửa này nay đều thuộc TP Đà Nẵng.
Hai dòng sông, hai đường đi
Sông Thu Bồn: từ Ngọc Linh về Hội An
Thu Bồn bắt nguồn từ sườn khối núi Ngọc Linh, vùng núi cao giáp ranh giữa Quảng Nam cũ và Kon Tum cũ (nay giữa TP Đà Nẵng và tỉnh Quảng Ngãi). Thượng lưu sông chảy qua vùng Nam Trà My, Bắc Trà My, Tiên Phước, Hiệp Đức với địa hình núi dốc, lòng sông hẹp, nhiều thác ghềnh. Xuống trung lưu, qua Nông Sơn, Quế Sơn, Duy Xuyên, thung lũng mở dần. Hạ lưu sông chảy qua Điện Bàn, Hội An rồi ra biển ở cửa Đại.
Sông Vu Gia: nhiều nhánh hợp thành
Vu Gia được hợp bởi nhiều nhánh lớn từ vùng núi phía tây: sông Cái (Đắk Mi) từ vùng Phước Sơn và núi Kon Tum cũ; sông Bung và sông A Vương từ vùng Nam Giang, Đông Giang, Tây Giang giáp Lào. Các nhánh này đổ dần vào nhau rồi ra vùng đồng bằng Đại Lộc. Từ đây sông Vu Gia chảy về phía đông bắc, đổi tên nhiều lần: thành sông Yên, sông Cẩm Lệ, rồi sông Hàn chảy qua trung tâm Đà Nẵng và ra vịnh Đà Nẵng.
Những nhánh sông ngang nối hai dòng
Đặc điểm làm nên tên gọi "chung một vùng cửa" là hệ thống sông ngang nối Vu Gia với Thu Bồn ở đồng bằng:
| Nhánh nối | Từ – đến | Vai trò |
|---|---|---|
| Sông Quảng Huế | Vu Gia sang Thu Bồn, ở vùng Đại Lộc | Chuyển một phần nước Vu Gia sang Thu Bồn; lượng chia nước thay đổi theo bồi xói lòng sông |
| Sông Vĩnh Điện | Thu Bồn (vùng Điện Bàn) lên sông Hàn | Nối hai cửa biển phía nam và phía bắc, thuyền đi lại giữa Hội An và Đà Nẵng |
| Sông Trường Giang | Từ cửa Đại chạy dọc bờ biển về phía nam | Dòng sông chạy song song với biển, sau dải cồn cát, nối tới vùng Tam Kỳ |
Sông Quảng Huế có câu chuyện đáng kể: tài liệu địa phương cho biết vào cuối thế kỷ 20, một trận lũ đã mở rộng lối nối này, khiến lượng nước từ Vu Gia sang Thu Bồn tăng lên. Từ đó, phía Vu Gia – Đà Nẵng nhận ít nước hơn vào mùa khô. Chi tiết năm tháng mỗi nguồn ghi khác nhau, nhưng điểm chung là dòng chia nước ở Quảng Huế đã thay đổi so với trước.
Nhờ những nhánh này, khi lũ lớn, nước có thể dồn từ sông này sang sông kia, và vùng đồng bằng giữa hai sông (Đại Lộc, Điện Bàn, Duy Xuyên) trở thành vùng ngập tự nhiên rộng.
Vì sao đồng bằng xứ Quảng hẹp mà sông nhiều nước
Lưu vực Vu Gia – Thu Bồn rộng khoảng trên dưới 10.000 km², phần lớn là núi cao. Sườn núi phía đông dãy Trường Sơn hướng về biển, đón trọn gió mùa đông bắc ẩm vào cuối năm, nên vùng thượng nguồn Trà My, Tiên Phước thuộc hàng mưa nhiều ở miền Trung. Nước mưa dồn từ núi xuống một đồng bằng nhỏ, hẹp, sát biển. Hệ quả là lũ đến nhanh, rút cũng nhanh, mùa khô lại thiếu nước.
Khí hậu ở đây được nói như hệ quả của địa hình: núi cao áp sát biển, dòng sông ngắn mà dốc. Đó là đặc điểm chung của gần như mọi con sông miền Trung, và hệ thống Vu Gia – Thu Bồn là ví dụ điển hình.
Thuỷ điện và chuyện chia nước
Vùng thượng nguồn dốc nhiều nước nên có nhiều thuỷ điện: A Vương, Sông Bung, Đắk Mi, Sông Tranh 2 (trên sông Tranh, nhánh của Thu Bồn, vùng Bắc Trà My). Một số công trình chuyển nước từ lưu vực này sang lưu vực kia. Đắk Mi 4 là ví dụ hay được nhắc: nhà máy lấy nước từ nhánh sông Cái (thuộc Vu Gia) rồi xả sang phía Thu Bồn. Điều này làm phía hạ lưu Vu Gia – Đà Nẵng thiếu nước hơn vào mùa khô, đã từng là chủ đề tranh luận kéo dài giữa các địa phương và giới chuyên môn.
Câu chuyện chia nước cho thấy một điều: với những dòng sông "chung một vùng cửa", mọi thay đổi ở thượng nguồn một sông đều tác động sang sông kia.
Dòng sông làm nên Hội An, Mỹ Sơn và làng ven sông
- Hội An: thương cảng thế kỷ 16–18 nằm ở hạ lưu Thu Bồn, gần cửa Đại. Thuyền buôn vào được nhờ cửa sông sâu. Về sau cửa sông bị bồi, luồng lạch đổi, cảng suy dần và Đà Nẵng thay thế. Đây là ví dụ rõ về việc dòng sông đổi dạng ảnh hưởng tới cả một đô thị.
- Mỹ Sơn và Trà Kiệu: thung lũng Mỹ Sơn nằm trong một nhánh của lưu vực Thu Bồn, Trà Kiệu ở trung lưu. Cả hai là trung tâm của vương quốc Champa xưa, chọn đất bên sông lớn để có nước, đường giao thông và đất bồi.
- Bãi bồi trồng dâu, ngô, rau: bãi ven Thu Bồn ở Duy Xuyên, Điện Bàn được bồi mỗi mùa lũ, xưa nổi tiếng nghề trồng dâu nuôi tằm.
- Làng nghề bên sông: làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng nằm bên sông gần Hội An, dùng đất sét bồi tích và đường thuỷ để chở hàng.
Góc nhìn hôm nay: nhìn gì ở hai dòng sông
Ở Hội An, đứng bên bờ Thu Bồn nhìn ra cửa Đại có thể thấy dải cồn cát, bãi bồi và các nhánh sông chia nhỏ – dấu vết của một cửa sông liên tục thay hình. Từ cửa Đại nhìn ra khơi là cụm đảo Cù Lao Chàm.
Ở Đà Nẵng, sông Hàn là đoạn cuối của Vu Gia. Đi ngược lên Cẩm Lệ, Hoà Vang, Đại Lộc sẽ thấy sông dần rộng, bãi cát nhiều hơn, và tới Ái Nghĩa là gặp vùng chia nước sang Quảng Huế.
Ngược lên thượng nguồn Thu Bồn qua Nông Sơn, Hiệp Đức, sông trở về dáng sông núi: lòng hẹp, nước trong mùa khô, hai bờ là đồi và rừng.
Đọc thêm: trang Hệ thống sông trong Atlat Địa lí Việt Nam (lưu vực Thu Bồn), phần Quảng Nam trong Đại Nam nhất thống chí ghi tên cổ các nhánh sông và cửa biển.
Câu hỏi thường gặp
Sông Thu Bồn bắt nguồn từ đâu?
Sông Thu Bồn bắt nguồn từ sườn khối núi Ngọc Linh, vùng núi cao giáp ranh giữa TP Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) và tỉnh Quảng Ngãi (Kon Tum cũ). Sông chảy qua Trà My, Hiệp Đức, Nông Sơn, Duy Xuyên rồi ra biển ở cửa Đại, Hội An.
Sông Vu Gia chảy ra biển ở đâu?
Sông Vu Gia chảy về phía đông bắc, đổi tên thành sông Yên, sông Cẩm Lệ, rồi sông Hàn và ra biển ở vịnh Đà Nẵng qua cửa Hàn. Một phần nước Vu Gia chuyển sang Thu Bồn qua sông Quảng Huế.
Sông Quảng Huế nối sông nào với sông nào?
Sông Quảng Huế là nhánh ngắn ở vùng Đại Lộc, chuyển nước từ sông Vu Gia sang sông Thu Bồn. Lượng nước chia qua đây đã thay đổi theo thời gian do bồi xói, ảnh hưởng tới nước mùa khô ở Đà Nẵng.
Sông Hàn có phải là sông Vu Gia không?
Sông Hàn là đoạn cuối của hệ thống Vu Gia, chảy qua trung tâm Đà Nẵng ra vịnh Đà Nẵng. Ngoài nước Vu Gia qua sông Cẩm Lệ, sông Hàn còn nhận nước từ phía Thu Bồn qua sông Vĩnh Điện.
Vì sao cảng Hội An suy tàn?
Một nguyên nhân địa lý là cửa sông Thu Bồn bị bồi lấp và luồng lạch thay đổi, khiến tàu lớn khó vào. Cùng với các thay đổi về giao thương, Đà Nẵng với vịnh sâu dần thay thế Hội An làm cảng chính của vùng.
