Suối khoáng nóng tự nhiên ở Việt Nam là nơi nước ngầm trồi lên mặt đất với nhiệt độ cao hơn hẳn nước thường và mang theo khoáng chất hoà tan. Phần lớn không liên quan tới núi lửa đang hoạt động: nước mưa thấm sâu theo các đứt gãy trong vỏ Trái Đất, được lòng đất nung nóng rồi theo khe nứt dâng lên. Cả nước có hàng trăm điểm nước khoáng, nước nóng, rải từ Quảng Ninh, Phú Thọ, Tuyên Quang đến Quảng Trị, Khánh Hoà và vùng ven biển TP.HCM.
Nước nóng từ đâu ra
Càng xuống sâu trong lòng đất, nhiệt độ càng tăng. Ở vỏ lục địa, mức tăng trung bình thường được nêu là khoảng 3°C cho mỗi 100 m độ sâu, tuy mỗi vùng mỗi khác. Như vậy ở độ sâu vài cây số, đá đã nóng tới mức nước có thể sôi nếu không có áp suất lớn giữ lại.
Quá trình tạo một mạch nước nóng gồm bốn bước:
- Thấm xuống: nước mưa ngấm vào đất, theo khe nứt và đứt gãy đi xuống sâu, có khi mất hàng trăm, hàng nghìn năm.
- Nóng lên: ở sâu, nước được đá xung quanh nung nóng.
- Hoà tan khoáng: nước nóng hoà tan tốt hơn, lấy đi các chất từ đá như bicacbonat, clorua, sunfat, silic, lưu huỳnh.
- Trồi lên: nước nóng nhẹ hơn, cùng áp lực của cột nước phía trên, đẩy nó theo một đứt gãy hở đi lên, lộ ra thành mạch, suối, giếng phun.
Điều kiện then chốt là phải có đứt gãy đủ sâu và đủ hở để nước đi xuống rồi đi lên nhanh, không kịp nguội. Đó là lý do các điểm nước nóng ở Việt Nam thường xếp thành chuỗi dọc theo các đới đứt gãy lớn, như đứt gãy sông Hồng, sông Mã hay các đứt gãy chạy dọc miền Trung.
Có phải do núi lửa không
Việt Nam có dấu vết núi lửa cổ ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, Lý Sơn, Cồn Cỏ, nhưng các núi lửa này đã ngừng hoạt động rất lâu. Phần lớn suối nóng hiện nay được giải thích bằng nhiệt của lòng đất và đứt gãy, không phải dung nham dưới chân. Đây là kiểu suối nóng "phi núi lửa", phổ biến ở nhiều vùng trên thế giới.
Phân loại nước khoáng nóng
Người ta phân loại theo hai cách chính: theo nhiệt độ và theo thành phần hoá học.
| Theo nhiệt độ | Mô tả |
|---|---|
| Nước ấm | Hơi ấm hơn nhiệt độ cơ thể một chút, ngâm được ngay |
| Nước nóng | Nóng rõ, phải pha hoặc để nguội bớt mới ngâm |
| Nước rất nóng | Gần nhiệt độ sôi ở mạch lộ, có thể luộc chín trứng |
Về thành phần, các nhóm hay gặp gồm: nước bicacbonat (vị hơi nhạt, có ga tự nhiên ở một số nơi), nước clorua (mặn, như nước khoáng nóng ở vùng ven biển Quảng Ninh), nước có lưu huỳnh hydro (mùi trứng thối đặc trưng), nước giàu silic. Một mạch nước có thể pha nhiều thành phần. Muốn biết chính xác phải dựa vào kết quả phân tích của cơ quan địa chất, không nên đoán theo mùi vị.
Những vùng có suối khoáng nóng tiêu biểu
| Điểm | Tỉnh hiện nay | Đặc điểm thường được nhắc |
|---|---|---|
| Quang Hanh | Quảng Ninh | Nước khoáng nóng vị mặn, gần vùng núi đá vôi ven vịnh |
| Kim Bôi | Phú Thọ (vùng Hoà Bình cũ) | Nước khoáng ấm, khai thác làm nước uống đóng chai |
| Thanh Thuỷ | Phú Thọ | Nước khoáng nóng ven sông Đà |
| Mỹ Lâm | Tuyên Quang | Nước khoáng nóng, có khoáng chất lưu huỳnh, silic |
| Kênh Gà | Ninh Bình | Mạch nước nóng trong vùng núi đá vôi ven sông Hoàng Long |
| Bang | Quảng Trị (vùng Quảng Bình cũ) | Mạch lộ rất nóng, bốc hơi nghi ngút giữa rừng |
| Thanh Tân | TP Huế | Nước khoáng nóng vùng đồi chân núi |
| Tháp Bà, Đảnh Thạnh | Khánh Hoà | Nước khoáng nóng, bùn khoáng |
| Vĩnh Hảo | Lâm Đồng (vùng Bình Thuận cũ) | Nước khoáng có ga tự nhiên, đóng chai từ lâu |
| Bình Châu | TP.HCM (vùng Bà Rịa – Vũng Tàu cũ) | Mạch nóng giữa rừng ven biển, nóng đủ luộc trứng |
Nhiệt độ cụ thể của từng nơi được các tài liệu ghi khác nhau, vì mỗi điểm có nhiều mạch, mạch nóng nhất và nước ở hồ ngâm chênh nhau xa. Nên hiểu bảng trên như mô tả chung, không phải số đo chuẩn.
Suối nóng Bang: hơi nước giữa rừng
Suối nóng Bang ở vùng núi phía tây Lệ Thuỷ, nay thuộc Quảng Trị, là ví dụ rõ về mạch nước rất nóng. Nước trồi lên từ khe đá, nóng đến mức bốc hơi trắng cả một khoảng rừng vào buổi sáng lạnh. Người dân địa phương từ lâu biết đến nơi này. Mạch nước nằm trong vùng đồi núi có nhiều đứt gãy, đúng với cơ chế đã nói: nước đi xuống sâu, nóng lên, theo đứt gãy hở trồi lên rất nhanh nên còn giữ được nhiệt độ cao.
Suối nóng Bình Châu: mạch nóng gần biển
Ở phía đông nam bộ, Bình Châu nằm trong khu rừng ven biển, nay thuộc TP.HCM sau khi sắp xếp địa giới. Nước nóng lộ ra ở nhiều điểm trên một khu đất trũng, có chỗ nóng đủ để luộc trứng, đây là trải nghiệm quen thuộc của người đến. Nằm giữa rừng thấp ven biển, Bình Châu cho thấy suối nóng không chỉ có ở vùng núi cao mà có thể ở ngay vùng đất thấp, miễn là có đứt gãy dẫn nhiệt lên.
Suối nóng và đời sống
Từ xưa, người dân quanh các mạch nước nóng đã dùng nước để tắm, ngâm chân, giặt giũ vào mùa lạnh. Thời Pháp, một số nguồn nước khoáng được phân tích và khai thác làm nước uống, như Vĩnh Hảo. Về sau, nhiều điểm được xây khu tắm ngâm, nhà nghỉ.
Việc khai thác cũng có mặt trái. Khoan giếng lấy nước quá nhiều có thể làm mạch nước tự nhiên yếu đi hoặc nguội đi. Xây dựng dày đặc quanh mạch lộ làm mất cảnh quan tự nhiên. Một suối nóng là sản phẩm của hàng trăm, hàng nghìn năm nước thấm và nóng lên; khai thác nhanh hơn tốc độ tự nhiên bổ sung thì nguồn sẽ cạn.
Lưu ý về sức khoẻ
Nhiều nơi quảng bá nước khoáng nóng "chữa bệnh". Ngâm nước ấm giúp thư giãn, nhưng không thay thế được điều trị của bác sĩ. Người bị bệnh tim mạch, huyết áp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người cao tuổi nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ngâm nước nóng lâu. Không uống nước tại mạch lộ khi chưa có kết quả phân tích, vì một số mạch có hàm lượng khoáng hoặc lưu huỳnh không hợp để uống. Ở mạch rất nóng, luôn đứng sau rào chắn: bỏng do nước nóng tự nhiên là tai nạn có thật.
Góc nhìn hôm nay: đọc một suối nóng
Khi đến một điểm nước nóng, có thể quan sát vài dấu hiệu:
- Cặn trắng hay vàng quanh mạch lộ: khoáng chất kết tủa khi nước nguội, như canxi cacbonat hay lưu huỳnh.
- Mùi trứng thối: dấu hiệu khí lưu huỳnh hydro.
- Bọt khí nổi lên: khí hoà tan thoát ra khi áp suất giảm.
- Hướng các mạch lộ: nếu nhiều mạch xếp thẳng hàng, rất có thể chúng nằm dọc một đứt gãy.
Muốn tìm hiểu thêm, Atlat Địa lí Việt Nam trang địa chất – khoáng sản đánh dấu một số nguồn nước khoáng; các công bố của cơ quan địa chất nhà nước và Viện Địa chất về nước khoáng, nước nóng là nguồn tra cứu chính thống.
Câu hỏi thường gặp
Suối nước nóng hình thành như thế nào?
Nước mưa thấm sâu theo các khe nứt, đứt gãy trong lòng đất, được nhiệt của lòng đất làm nóng và hoà tan khoáng chất. Sau đó nước theo đứt gãy hở trồi lên mặt đất thành suối hay mạch nước nóng.
Suối nước nóng ở Việt Nam có phải do núi lửa không?
Phần lớn không. Núi lửa ở Việt Nam đã tắt từ rất lâu; các suối nóng hiện nay chủ yếu do nhiệt của lòng đất và các đới đứt gãy lớn dẫn nước nóng lên.
Việt Nam có những suối khoáng nóng nào nổi tiếng?
Một số điểm hay được nhắc là Quang Hanh (Quảng Ninh), Kim Bôi và Thanh Thuỷ (Phú Thọ), Mỹ Lâm (Tuyên Quang), Kênh Gà (Ninh Bình), Bang (Quảng Trị), Tháp Bà (Khánh Hoà), Bình Châu (TP.HCM).
Vì sao suối nước nóng có mùi trứng thối?
Mùi trứng thối là do khí lưu huỳnh hydro hoà tan trong nước thoát ra. Khí này có ở những mạch nước đi qua đá chứa lưu huỳnh hoặc môi trường thiếu ô-xy dưới sâu.
Tắm suối khoáng nóng có chữa được bệnh không?
Ngâm nước ấm giúp thư giãn nhưng không thay thế điều trị y tế. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ nên hỏi bác sĩ trước khi ngâm lâu.
