Thác Bạc, thác Tình Yêu và suối thác vùng Sa Pa trên dãy Hoàng Liên

Thác Bạc, thác Tình Yêu và những suối thác quanh Sa Pa (Lào Cai) đều nằm trên sườn dãy Hoàng Liên, nơi núi dốc, đá cứng và mưa nhiều. Suối ở đây ngắn, đổ dốc gấp từ độ cao hai ba nghìn mét xuống thung lũng, nên gặp vách đá là thành thác cao, dòng hẹp, rơi thẳng. Thác Bạc cách trung tâm Sa Pa khoảng 12 km theo quốc lộ 4D; thác Tình Yêu nằm sâu hơn trong rừng Vườn quốc gia Hoàng Liên.

Vì sao sườn Hoàng Liên lắm thác

Dãy Hoàng Liên chạy theo hướng tây bắc – đông nam, là dãy núi cao và đồ sộ của miền Bắc. Đá ở đây chủ yếu là granit và đá biến chất cổ, rất cứng, ít bị nước hoà tan như đá vôi. Sông suối không đào được hang ngầm mà phải chảy trên mặt, cắt xuống theo khe nứt của đá.

Ba điều kiện gặp nhau tạo nên thác:

• Độ dốc lớn: trong vài cây số, suối có thể hạ xuống hàng trăm mét. Chỗ nào gặp vách đá dựng đứng, nước rơi thẳng.
• Đá cứng nứt theo mặt phẳng: granit nứt thành những mặt vách lớn, phẳng. Nước rơi dọc mặt vách ấy tạo thác dạng dải lụa.
• Mưa nhiều trên sườn núi: sườn núi cao chặn hơi ẩm, mưa nhiều vào mùa hè, sương mù phủ thường xuyên. Đó là nguồn nuôi suối, dù mùa khô thác nhỏ đi nhiều.

Kết quả là thác vùng Sa Pa khác hẳn thác Tây Nguyên. Thác Tây Nguyên rộng, thấp, trải trên mặt bazan; thác Sa Pa hẹp, cao, rơi trên vách granit giữa rừng.

Thác Bạc: dải nước bên đường lên đèo

Thác Bạc nằm sát quốc lộ 4D, trên đường từ Sa Pa đi về phía đèo Ô Quy Hồ. Nước từ trên sườn núi cao đổ xuống qua nhiều tầng, chiều cao cả chuỗi thường được nói là khoảng 200 m. Đứng dưới chân thác, chỉ thấy được một phần; phần trên khuất sau vách đá và tán rừng.

Gọi là "thác Bạc" vì dòng nước trắng như dải bạc trên nền đá xám và rừng xanh. Mùa mưa (khoảng tháng 5 đến tháng 9), nước đổ mạnh, tung bụi nước sang cả lối đi. Mùa khô, nhất là những tháng đông, thác chỉ còn vài dòng mảnh, lộ rõ vách đá và các bậc nước cắt trên mặt granit.

Vì thác nằm ngay bên đường, nó là ví dụ dễ thấy nhất về cách suối núi cao "cắt" vào sườn. Phía dưới chân thác, suối tiếp tục chảy qua một rãnh đá lởm chởm, lòng đầy đá tảng tròn cạnh bị nước mài.

Thác Tình Yêu và suối Vàng

Thác Tình Yêu nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên, gần khu vực Trạm Tôn trên quốc lộ 4D, xa hơn thác Bạc một quãng. Muốn tới phải đi bộ một quãng đường rừng, men theo một dòng suối thường được gọi là suối Vàng vì lòng suối có đá và rêu ánh vàng khi nắng chiếu. Thác cao khoảng 100 m theo các tài liệu giới thiệu, nước rơi từ một mép đá cao xuống vực nhỏ.

Tên "Tình Yêu" là tên đặt sau này, đi kèm một truyện kể về tiên nữ xuống tắm và chàng trai tiều phu. Truyện kể này gắn với tên gọi, nguồn gốc không rõ ràng, nên chỉ nên coi là chuyện kể. Về địa hình, thác Tình Yêu là kiểu thác điển hình của suối đầu nguồn: nước ít hơn thác Bạc nhưng nằm trong rừng nguyên sinh nên giữ được dòng chảy khá ổn định hơn, nhờ rừng giữ ẩm và nhả nước từ từ.

Rừng giữ nước cho thác

Rừng trên sườn Hoàng Liên có tầng rêu, lá mục dày. Khi mưa, lớp này thấm nước như miếng bọt biển, rồi nhả dần ra suối trong nhiều ngày. Nhờ thế, suối trong rừng ít khi cạn hẳn. Ngược lại, nơi rừng bị chặt để trồng thảo quả, rau hay làm đường, nước mưa chảy tràn nhanh, suối lên nhanh xuống nhanh, mùa khô gần cạn.

Những suối thác khác quanh Sa Pa

Ở bản Cát Cát, suối đổ qua những bậc đá thấp ngay dưới bản. Người địa phương kể chỗ này từng có một trạm thuỷ điện nhỏ từ thời Pháp, cấp điện cho khu nghỉ dưỡng Sa Pa xưa. Điều đó cho thấy sức nước của suối núi đã được tận dụng từ sớm.

Suối Mường Hoa chảy trong một thung lũng rộng phía nam Sa Pa, hai bên là ruộng bậc thang của người Mông, Dao, Giáy. Lòng thung lũng có bãi đá cổ Sa Pa, những khối đá lớn mang hình khắc cổ, là di tích quốc gia. Các khối đá này nhiều khả năng là đá tảng lăn từ sườn núi xuống và được nước bào nhẵn. Nước Mường Hoa xuôi xuống phía đông nam, góp vào hệ thống sông Hồng.

Thác, suối và đời sống bản làng

Người Mông, Dao Đỏ, Giáy, Tày sống ở Sa Pa đều chọn chỗ dựng bản gần suối. Nước suối được dẫn bằng máng tre, ống nhựa về nhà, vào ruộng bậc thang. Ruộng bậc thang Sa Pa sống nhờ hệ thống mương dẫn nước suối chảy từ trên cao xuống, chảy qua từng thửa rồi lại về suối.

Suối núi cũng có mặt đáng sợ. Mưa lớn tập trung trên sườn dốc có thể làm suối dâng rất nhanh, cuốn theo đá, cây. Đó là đặc điểm tự nhiên của vùng núi dốc đá cứng, nên người bản địa thường không dựng nhà sát lòng suối và rất cẩn trọng khi lội qua suối mùa mưa.

Góc nhìn hôm nay: ngắm thác như người hiểu đá

Khi đứng trước thác Bạc hay thác Tình Yêu, có thể quan sát:

• Mặt vách nơi nước rơi: phẳng, sẫm màu, thường là một mặt khe nứt lớn của đá granit.
• Đá tảng ở lòng suối: tròn cạnh, nhẵn, cho thấy nước và đá va đập lâu năm.
• Rêu và dương xỉ bám vách: dấu hiệu bụi nước và sương ẩm quanh năm.
• Rãnh suối phía dưới thác: hẹp và sâu, vết cắt của dòng nước qua hàng nghìn năm.

An toàn: đá ven thác rất trơn vì rêu, không leo lên vách, không đứng sát mép vực. Mùa mưa không vào suối khi trời đang mưa trên núi, kể cả nếu chỗ mình đứng còn nắng.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem tài liệu giới thiệu của Vườn quốc gia Hoàng Liên về hệ suối đầu nguồn, rừng và thảm thực vật theo độ cao, và Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Trung du miền núi Bắc Bộ để thấy hướng dãy Hoàng Liên cùng các dòng chảy về sông Hồng, sông Đà.