Thác Pongour là thác nước trên sông Đa Nhim, cách Đà Lạt khoảng 45–50 km về phía nam, thuộc vùng Đức Trọng của tỉnh Lâm Đồng. Nước đổ qua nhiều bậc đá xếp tầng, trải rộng hơn trăm mét, nên từ lâu được gọi là "Nam thiên đệ nhất thác". Quanh Đà Lạt còn nhiều thác khác như Liên Khương, Prenn, Datanla, Cam Ly, Voi; hầu hết hình thành ở chỗ suối, sông rơi khỏi mép các bậc cao nguyên.
Vì sao quanh Đà Lạt nhiều thác
Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, độ cao phổ biến khoảng 1.500 m. Phía nam và tây nam là một bậc thấp hơn, vùng Đức Trọng – Lâm Hà ở độ cao khoảng 900–1.000 m, rồi xa hơn là cao nguyên Di Linh. Giữa các bậc ấy là những sườn dốc, vách đá. Mỗi dòng suối chảy từ cao nguyên xuống đều phải "bước" qua các bậc này, và chỗ bước ấy thường là thác.
Nền đá cũng góp phần. Cao nguyên Lâm Viên có nhiều đá granit và đá biến chất cổ, cứng và nứt theo hệ khe nứt lớn. Vùng Đức Trọng, Di Linh lại phủ bazan. Khi sông suối chảy qua ranh giới giữa đá cứng và đá mềm, hoặc gặp một lớp bazan cứng nằm ngang, nó bào mòn không đều, tạo thành bậc. Thêm lượng mưa dồi dào của mùa mưa ở sườn cao nguyên, suối có nước mạnh để tạo thác.
Pongour: thác bậc thang trên sông Đa Nhim
Sông Đa Nhim bắt nguồn từ vùng núi phía bắc Đà Lạt, gần khối Lang Biang, chảy về phía nam rồi tây nam, sau này hợp với các dòng khác thành thượng nguồn sông Đồng Nai. Trên đường đi, Đa Nhim qua thác Liên Khương rồi đến Pongour.
Điểm làm Pongour khác các thác khác là hình dạng. Nước không rơi thẳng từ một vách đá cao mà đổ qua một loạt bậc đá phẳng xếp chồng như cầu thang khổng lồ, chiều rộng hơn trăm mét, chiều cao toàn bộ vài chục mét. Các bậc này là các lớp đá nằm gần ngang, bị nước bóc dần từng lớp theo khe nứt. Vào mùa nước lớn, cả mặt bậc phủ trắng nước, chia thành hàng chục dòng.
Cái tên "Nam thiên đệ nhất thác" thường được kể là do vua Bảo Đại hoặc người thời ấy đặt. Chuyện này lưu truyền rộng nhưng nguồn ghi chép gốc không rõ ràng, nên coi như giai thoại. Tên Pongour được cho là gốc từ tiếng của người K'Ho bản địa; cũng có truyện kể về nàng Ka Nai thuần phục voi rừng gắn với thác, đây là truyện dân gian.
Thuỷ điện đã lấy đi bao nhiêu nước của thác
Phải nói thẳng: Pongour hôm nay không giống ảnh cũ. Thượng nguồn Đa Nhim có hồ Đơn Dương, hồ chứa của nhà máy thuỷ điện Đa Nhim vận hành từ năm 1964. Nhà máy này có cách làm đặc biệt: nước được dẫn qua đường hầm xuyên núi, đổ xuống sườn đông của dãy núi về phía đồng bằng ven biển (vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà), tận dụng độ chênh rất lớn. Tức là một phần đáng kể nước Đa Nhim không còn chảy xuôi xuống Pongour nữa mà được chuyển hẳn sang lưu vực khác.
Về sau, trong lưu vực còn có thêm các công trình thuỷ điện, thuỷ lợi khác. Kết quả là vào mùa khô, Pongour và Liên Khương có thể chỉ còn những dòng nước mảnh chảy giữa các bậc đá xám. Chỉ vào giữa và cuối mùa mưa, khi lượng mưa lớn và hồ chứa xả, thác mới có cảnh nước trắng xoá. Đây là chuyện chung của nhiều thác ở Tây Nguyên: thác đẹp trên ảnh nhưng người đến mùa khô thì ngỡ ngàng.
Mặt tích cực là khi nước ít, lộ rõ cấu trúc bậc đá, khe nứt, hố xoáy trên mặt đá. Với người thích địa chất, đó lại là lúc dễ đọc thác nhất.
Những thác khác quanh Đà Lạt
| Thác | Vị trí | Dòng chảy | Đặc điểm địa hình |
|---|---|---|---|
| Liên Khương | Gần sân bay Liên Khương, vùng Đức Trọng | Sông Đa Nhim | Thác thấp, rất rộng, nước chảy tràn trên mặt đá |
| Pongour | Vùng Đức Trọng | Sông Đa Nhim | Bậc thang đá xếp tầng |
| Prenn | Chân đèo Prenn, cửa ngõ phía nam Đà Lạt | Suối từ cao nguyên đổ xuống | Màn nước rơi qua vách, có hõm sau thác |
| Datanla | Gần đèo Prenn, phía nam Đà Lạt | Suối Datanla | Nhiều tầng nhỏ trong thung lũng hẹp, rừng thông hai bên |
| Cam Ly | Trong đô thị Đà Lạt | Suối Cam Ly, sau hồ Xuân Hương | Thác thấp, gần khu dân cư |
| Thác Voi | Vùng Lâm Hà, phía tây Đà Lạt | Suối đổ từ cao nguyên | Vách đá cao, chân thác nhiều khối đá lớn, hõm đá |
Cam Ly: thác giữa thành phố
Thác Cam Ly nằm ngay trong Đà Lạt, trên suối Cam Ly sau khi suối chảy qua hồ Xuân Hương. Vì nằm giữa đô thị, thác nhận nước từ khu dân cư, nước nhiều năm bị phản ánh là đục và có mùi vào mùa khô. Đây là ví dụ cho thấy một dòng suối cao nguyên dễ tổn thương thế nào khi thành phố lớn lên trên lưu vực của nó.
Thác Voi: vách đá và khối đá đổ
Ở Thác Voi, chân thác là một bãi khối đá lớn ngổn ngang. Đó là đá sập từ vách thác xuống qua hàng nghìn năm khi nước xói vào khe nứt. Sau màn nước có những hõm đá, hang nông. Tên gọi thường được giải thích là do khối đá hai bên trông như đàn voi, hoặc gắn với một truyện kể địa phương.
Thác "lùi" dần về thượng nguồn
Một điều thú vị về thác: chúng không đứng yên. Nước liên tục xói mòn chân vách thác, khoét vào lớp đá mềm phía dưới. Khi phần dưới bị khoét đủ sâu, khối đá cứng phía trên mất chỗ tựa và sập xuống. Mép thác vì thế lùi dần về phía thượng nguồn, để lại phía dưới một hẻm hẹp vách dốc. Quá trình này diễn ra rất chậm so với đời người, nhưng nhìn các khối đá đổ ở chân thác là thấy dấu vết của nó.
Ở các thác quanh Đà Lạt, có thể thấy dạng hẻm hẹp dưới thác Datanla, Prenn: dòng suối chảy trong một rãnh sâu, hai bên dốc, cho thấy thác đã từng ở xa hơn về phía dưới.
Thác và đời sống vùng cao nguyên
Vùng quanh Pongour, Liên Khương là đất của người K'Ho, Chu Ru; người Việt đến khai phá vùng Đức Trọng, Đơn Dương làm rau, hoa, cà phê. Sông Đa Nhim là nguồn nước tưới cho cánh đồng Đơn Dương, Đức Trọng. Việc chia nước giữa tưới tiêu, phát điện và giữ dòng chảy cho thác là bài toán có thật: một bên là sinh kế và điện, một bên là cảnh quan và hệ sinh thái sông.
Góc nhìn hôm nay
Người đến các thác này có thể để ý mấy điều:
- So mặt đá ở Pongour (lớp nằm ngang, xếp bậc) với vách ở Thác Voi (khối lớn, dốc đứng) để thấy cùng là thác nhưng cấu trúc đá khác nhau.
- Tìm hố tròn trên mặt đá lòng sông, dấu vết sỏi cuộn trong dòng xoáy mài thành.
- Hỏi về lịch xả nước nếu có, và luôn tránh lòng sông khi trời mưa lớn ở thượng nguồn.
Muốn tìm hiểu thêm về địa hình bậc thang của Lâm Đồng, Atlat Địa lí Việt Nam trang vùng Tây Nguyên cho thấy các cao nguyên Lâm Viên, Di Linh và đường đi của sông Đa Nhim, Đồng Nai. Tài liệu giới thiệu Khu dự trữ sinh quyển Lang Biang (UNESCO công nhận năm 2015) có phần về đầu nguồn các con suối quanh Đà Lạt.
Câu hỏi thường gặp
Thác Pongour ở đâu?
Thác Pongour nằm trên sông Đa Nhim, vùng Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng, cách trung tâm Đà Lạt khoảng 45–50 km về phía nam. Thác có dạng bậc thang đá rộng hơn trăm mét.
Vì sao thác Pongour ít nước?
Thượng nguồn sông Đa Nhim có hồ chứa của thuỷ điện Đa Nhim, dẫn một phần lớn nước qua hầm sang sườn đông dãy núi từ năm 1964, sau đó còn thêm các công trình khác. Vì vậy mùa khô thác thường ít nước, chỉ mùa mưa mới đổ mạnh.
Nam thiên đệ nhất thác là thác nào?
Đó là cách gọi thác Pongour. Tên này thường được kể là do vua Bảo Đại đặt, nhưng nguồn gốc chưa có ghi chép rõ ràng, nên coi là giai thoại.
Vì sao quanh Đà Lạt có nhiều thác nước?
Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên cao khoảng 1.500 m, thấp dần qua các bậc về phía nam và tây. Suối từ cao nguyên đổ xuống qua các bậc đá ấy tạo thành thác, cộng thêm lượng mưa dồi dào của mùa mưa.
Thác Cam Ly có gì đặc biệt?
Thác Cam Ly nằm ngay trong đô thị Đà Lạt, trên suối Cam Ly sau hồ Xuân Hương. Vì giữa khu dân cư nên thác nhận nhiều nước thải và từng bị phản ánh ô nhiễm vào mùa khô.
