Bạch Long Vĩ: đảo xa bờ giữa vịnh Bắc Bộ hình thành và có gì đặc biệt

Bạch Long Vĩ là hòn đảo nhỏ nằm gần giữa vịnh Bắc Bộ, nay là đặc khu Bạch Long Vĩ của TP Hải Phòng, cách đất liền Hải Phòng khoảng 110 km. Đảo hình gần tam giác, rộng khoảng 2,5 km² khi triều cao, nền là đá trầm tích xếp lớp, bao quanh bởi một thềm đá rộng do sóng mài phẳng. Vị trí giữa vịnh khiến Bạch Long Vĩ trở thành mốc của một trong những ngư trường lớn nhất vịnh Bắc Bộ.

Một hòn đảo đứng giữa vịnh

Vịnh Bắc Bộ là vùng biển nông, nằm giữa bờ biển miền Bắc Việt Nam, bán đảo Lôi Châu và đảo Hải Nam. Phần lớn đảo của vịnh tập trung sát bờ phía tây — các quần đảo đá vôi Hạ Long, Bái Tử Long, Cát Bà và các đảo Cô Tô, Vân Đồn. Bạch Long Vĩ là ngoại lệ: nó đứng một mình gần giữa vịnh, xa mọi đảo khác.

Theo các tài liệu phổ thông, đảo cách đất liền Hải Phòng khoảng 110 km và cách đảo Hải Nam khoảng 130 km. Trên vùng nước rộng ấy, Bạch Long Vĩ là phần đất nổi duy nhất — một điểm dừng tự nhiên cho tàu cá và một trạm quan sát quý cho khí tượng, hải văn.

Tên Bạch Long Vĩ có nghĩa là "đuôi rồng trắng". Cách giải thích quen thuộc trong dân gian là hình dáng doi cát trắng kéo dài ở mũi đảo nhìn từ xa như chiếc đuôi rồng; đây là cách hiểu truyền miệng, không có ghi chép chính thức về người đặt tên.

Đá trầm tích và thềm sóng mài

Khác với các đảo đá vôi gần bờ, Bạch Long Vĩ được cấu tạo chủ yếu từ đá trầm tích vụn như cát kết và bột kết, xếp thành lớp nghiêng. Đây là đá hình thành từ cát, bùn lắng đọng trong bồn trầm tích của vịnh Bắc Bộ, sau đó bị nén chặt và nâng lên. Đảo là phần nhô cao của một cấu trúc nâng trong lòng vịnh.

Đặc điểm địa hình nổi bật nhất là thềm mài mòn bao quanh đảo. Sóng biển, nhất là sóng gió mùa đông bắc, liên tục đập vào chân vách, khoét dần các lớp đá mềm, để lại một mặt đá phẳng rộng quanh đảo. Khi triều thấp, thềm đá này lộ ra, làm diện tích đảo như rộng thêm; khi triều cao, nó chìm dưới làn nước nông.

Đọc các lớp đá trên bờ

• Vách thấp, lớp nghiêng: các lớp cát kết cứng nhô ra thành gờ, lớp bột kết mềm hơn lõm vào.
• Thềm đá phẳng: mặt cắt cụt của chính các lớp đá ấy, có vũng nước đọng khi triều rút.
• Bãi cát, doi cát: cát do sóng đưa từ thềm và từ vỏ sinh vật vào chỗ khuất sóng, tạo nên các doi cát ở mũi đảo.

Vì đá trầm tích không quá cứng, bờ đảo bị sóng lấn dần. Ở nhiều đoạn bờ, người ta phải xây kè để giữ đất.

Bảng nhanh về Bạch Long Vĩ

Gió mùa trên một đảo trống trải

Đảo thấp, nhỏ, không có núi che chắn, nên gió thổi thẳng qua. Mùa đông, gió mùa đông bắc đi qua vùng biển trống của vịnh tới đảo với sức mạnh gần như không suy giảm, biển động kéo dài nhiều ngày, tàu từ đất liền ra đảo phải chờ. Mùa hè có gió nam, đông nam, và vịnh Bắc Bộ là nơi nhiều cơn bão đi qua trước khi vào bờ biển miền Bắc.

Gió mạnh ảnh hưởng tới mọi thứ trên đảo: cây phải thấp, lá dày, nhà cửa phải chắc, các hàng cây chắn gió được trồng để giữ đất và che khu dân cư. Bạch Long Vĩ cũng là điểm đặt trạm khí tượng hải văn, vì số liệu đo ở giữa vịnh giúp theo dõi gió bão trước khi chúng tới đất liền.

Nước ngọt và cây xanh

Đảo không có sông suối. Nước ngọt đến từ mưa và từ nước ngầm trong các lớp đá trầm tích, khai thác bằng giếng và hồ chứa. Lượng nước có hạn nên việc dùng nước luôn phải tính toán, nhất là khi số người trên đảo tăng.

Thảm thực vật tự nhiên của đảo là cây bụi và cỏ chịu gió, chịu mặn. Từ khi có người định cư lâu dài vào cuối thế kỷ 20, nhiều diện tích được trồng phi lao, bàng vuông và các loài cây chắn gió để giữ đất, giữ ẩm. Màu xanh trên đảo ngày nay phần lớn là công sức trồng rừng của con người.

Ngư trường Bạch Long Vĩ

Vùng biển quanh đảo là ngư trường truyền thống của ngư dân các tỉnh ven vịnh Bắc Bộ. Vịnh nông, đáy chủ yếu là bùn cát; quanh Bạch Long Vĩ lại có các bãi đá ngầm và thềm đá — môi trường đa dạng hơn đáy bùn phẳng. Cá đáy, mực, tôm và nhiều loài cá rạn tập trung quanh các bãi đá này.

Khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ được lập để bảo vệ rạn san hô, thảm rong và các bãi giống quanh đảo. San hô ở đây không tạo thành rạn lớn như ở miền Nam, vì vịnh Bắc Bộ có mùa đông nước lạnh, nhưng vẫn đủ làm nơi trú và đẻ cho nhiều loài. Bảo tồn quanh đảo có ý nghĩa cho cả vịnh: cá con sinh ra ở đây phân tán ra ngư trường rộng hơn.

Bạch Long Vĩ trong bức tranh đảo miền Bắc

• So với Cô Tô: cả hai có đá trầm tích, nhưng Cô Tô gần bờ hơn, có đồi cao hơn và rừng tự nhiên; Bạch Long Vĩ nhỏ, thấp và trống trải.
• So với Cát Bà, Hạ Long: đó là đảo đá vôi vách đứng; Bạch Long Vĩ không có đá vôi, bờ thấp với thềm đá phẳng.
• So với đảo san hô xa bờ: Bạch Long Vĩ có đá gốc, không phải cát san hô dồn lên.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm

• Bảo tàng Hải Phòng có tư liệu về các đảo của thành phố, trong đó có Bạch Long Vĩ.
• Atlat Địa lí Việt Nam, trang vùng Đồng bằng sông Hồng và trang biển đảo: so vị trí Bạch Long Vĩ với Cát Bà, Cô Tô và đảo Hải Nam.
• Các công bố của Viện Tài nguyên và Môi trường biển (Hải Phòng) về khu bảo tồn biển Bạch Long Vĩ cho số liệu về san hô, rong và nguồn lợi.
• Khi đọc bản tin bão, để ý các mốc "phía đông Bạch Long Vĩ", "đảo Bạch Long Vĩ có gió mạnh" — đó là vai trò trạm quan sát giữa vịnh của đảo.