Đảo Việt Nam chia làm bốn kiểu chính theo cách chúng ra đời: đảo đá gốc vốn là đỉnh núi của đất liền bị biển dâng nhấn chìm phần chân (Cô Tô, Côn Đảo, Phú Quốc, Cù Lao Chàm), đảo núi lửa do dung nham phun lên từ đáy biển (Lý Sơn, Phú Quý, Cồn Cỏ), đảo đá vôi là khối karst ngập nước (Hạ Long, Cát Bà) và đảo san hô do sinh vật xây nên giữa biển khơi (Hoàng Sa, Trường Sa). Nhìn đá dưới chân, màu cát trên bãi và hình dáng bờ, người đi biển có thể đoán khá đúng mình đang đứng trên kiểu đảo nào.
Việt Nam có bao nhiêu đảo
Con số hay gặp nhất là khoảng 3.000 hòn đảo lớn nhỏ ven bờ, chưa kể hai quần đảo xa bờ Hoàng Sa và Trường Sa. Các nguồn đếm lệch nhau khá nhiều, có tài liệu ghi hơn 2.700, vì cách đếm khác nhau: một mỏm đá chỉ nổi khi nước ròng có tính là đảo không, hai hòn nối nhau bằng doi cát lúc triều xuống là một hay hai. Vì vậy nên hiểu con số đó là "vài nghìn", không phải một kết quả đo đếm chính xác đến từng hòn.
Đảo phân bố rất không đều. Riêng vùng biển Quảng Ninh đã chiếm phần lớn số đảo, chủ yếu là những khối đá vôi nhỏ ở vịnh Hạ Long và Bái Tử Long. Đoạn bờ biển từ Thanh Hoá đến Quảng Trị lại rất thưa đảo. Từ Đà Nẵng trở vào, đảo xuất hiện thành từng cụm trước các vịnh: Cù Lao Chàm, Lý Sơn, các hòn trong vịnh Nha Trang, Phú Quý, rồi Côn Đảo. Vịnh Thái Lan phía tây nam có cả một chuỗi: Phú Quốc, Nam Du, Thổ Chu, Hải Tặc, Bà Lụa.
Sự phân bố ấy không ngẫu nhiên. Nó phản ánh nền đá ở mỗi đoạn bờ, độ rộng của thềm lục địa và lịch sử lên xuống của mực nước biển.
Đảo đá gốc: đỉnh núi đất liền bị biển nhấn chìm
Đây là kiểu đảo phổ biến nhất ven bờ Việt Nam. Vào thời kỳ băng hà cuối cùng, cách nay khoảng 20.000 năm, nước trên Trái Đất bị giữ lại trong các khối băng lớn nên mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng một trăm mét hoặc hơn. Khi đó vịnh Bắc Bộ, phần lớn vịnh Thái Lan và vùng thềm phía nam là đất liền khô ráo. Côn Đảo, Phú Quốc hay Cô Tô lúc ấy chỉ là những ngọn đồi, ngọn núi nhô lên trên đồng bằng ven biển cổ.
Băng tan, biển dâng lên dần trong nhiều nghìn năm. Nước tràn vào thung lũng, bao quanh chân núi, chỉ chừa lại phần đỉnh. Những đỉnh ấy là đảo ngày nay. Vì vậy đảo đá gốc mang nguyên loại đá của đất liền gần đó và cấu trúc địa chất cùng hướng với dãy núi trên bờ.
Nhận ra đảo đá gốc thế nào
- Đá trầm tích như cát kết, bột kết, đá phiến xếp thành lớp, thường nghiêng: Cô Tô, Quan Lạn, Bạch Long Vĩ, Phú Quốc. Sóng khoét các lớp mềm, để lại các lớp cứng nhô ra thành bậc, thành mái.
- Đá macma xâm nhập như granit: Côn Đảo, Cù Lao Chàm, nhiều hòn trong vịnh Nha Trang. Granit bị phong hoá thành những khối tròn chồng lên nhau, cát bãi biển có hạt thạch anh và fenpat thô, sáng màu.
- Địa hình thường có núi cao ở giữa, sườn dốc xuống biển, có suối nhỏ chảy quanh năm hoặc theo mùa và có đất đủ dày để rừng mọc.
Đảo núi lửa: đá đen và miệng núi trên biển
Dọc thềm lục địa miền Trung và Nam Trung Bộ có một dải hoạt động núi lửa trẻ, phun trào bazan trong thời gian địa chất gần đây, tức trong vài triệu năm trở lại. Một số điểm phun lên khỏi mặt nước và để lại đảo.
- Lý Sơn (Quảng Ngãi): còn thấy rõ nhiều miệng núi lửa, lớn nhất là núi Thới Lới. Bờ đảo là vách tuff phân lớp và bazan đen.
- Phú Quý (Lâm Đồng): đảo thấp, nền bazan phủ cát. Gần Phú Quý, khoảng năm 1923, một đợt phun trào dưới biển từng đẩy lên một đảo nhỏ bằng tro, người Pháp gọi là đảo Tro; sóng sau đó bào mòn hết.
- Cồn Cỏ (Quảng Trị): đảo nhỏ ngoài khơi, nền bazan, có rạn san hô bao quanh.
- Cù Lao Câu, hòn đảo nhỏ ngoài khơi vùng Bình Thuận cũ (nay thuộc Lâm Đồng), cũng có bãi đá bazan nhiều màu.
Đảo núi lửa có đất bazan màu nâu đỏ hoặc nâu đen, khá màu mỡ nhưng hút nước nhanh. Đá bazan nứt nẻ nên nước mưa ngấm thẳng xuống, mặt đảo hiếm suối. Đó là lý do người Lý Sơn phải đào giếng, xây hồ chứa và tìm cách giữ ẩm cho ruộng hành tỏi.
Đảo đá vôi: karst bị biển tràn vào
Hạ Long, Bái Tử Long, Lan Hạ và Cát Bà là những đảo đá vôi. Cơ chế hình thành giống đảo đá gốc ở chỗ biển dâng tràn vào vùng núi, nhưng loại đá thì đặc biệt: đá vôi bị nước mưa hoà tan qua hàng triệu năm, tạo thành tháp, chóp, vách dựng đứng. Khi biển dâng, chân các tháp ngập nước, còn lại hàng nghìn hòn đảo nhỏ vách thẳng, ít bãi cát. Ở chân vách có vết lõm do sóng và sinh vật biển khoét, nhìn như ngấn nước khắc vào đá.
Cơ chế karst ngập nước được kể kỹ ở danh mục Vịnh & bờ biển. Điều cần nhớ khi so sánh là đảo đá vôi hầu như không có nước ngọt mặt, đất rất mỏng, cây phải bám rễ vào khe đá.
Đảo san hô: đất do sinh vật xây giữa biển khơi
Ở giữa Biển Đông, nơi nước trong, ấm và nghèo phù sa, san hô xây rạn trên các nền cao dưới đáy biển. Rạn lớn dần lên đến gần mặt nước. Sóng bão đập vỡ san hô, dồn mảnh vụn và cát vỏ sinh vật lên mặt rạn thành những gò thấp. Chim biển đến đậu, để lại phân; hạt cây trôi dạt nảy mầm. Gò cát dần thành đảo.
Đảo san hô vì thế rất thấp, thường chỉ cao vài mét so với mặt biển, mặt đảo phẳng, cát trắng toát, quanh đảo là thềm san hô rộng, khi triều xuống lộ ra như một cái sân. Nhiều rạn chỉ nổi lúc nước ròng, gọi là bãi cạn; nhiều rạn nằm hẳn dưới nước, gọi là bãi ngầm. Đất đảo là cát san hô trộn phân chim, giàu phốt phát nhưng giữ nước kém.
Toàn bộ các đảo của hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa thuộc kiểu này. Ven bờ cũng có san hô, nhưng ở đó san hô chỉ bám quanh chân các đảo đá chứ không tự tạo ra đảo.
Bảng so sánh bốn kiểu đảo
| Kiểu đảo | Đá nền | Địa hình | Nước ngọt | Ví dụ |
|---|---|---|---|---|
| Đảo đá gốc | Cát kết, đá phiến, granit | Có núi, sườn dốc, có rừng | Có suối nhỏ, giếng | Côn Đảo, Cô Tô, Phú Quốc, Cù Lao Chàm |
| Đảo núi lửa | Bazan, tuff | Miệng núi, đồi tròn, vách đá đen | Rất ít, nước thấm nhanh | Lý Sơn, Phú Quý, Cồn Cỏ |
| Đảo đá vôi | Đá vôi | Tháp, vách đứng, hang | Gần như không có nước mặt | Hạ Long, Lan Hạ, Cát Bà |
| Đảo san hô | Cát và mảnh san hô | Rất thấp, phẳng, thềm rạn rộng | Mạch nước ngầm mỏng trong cát | Hoàng Sa, Trường Sa |
Ngoài bốn kiểu chính còn một dạng nữa là đảo bồi tụ: cồn cát, bãi phù sa ở cửa sông và ven bờ như các cồn ở cửa sông Hồng, cửa sông Cửu Long. Chúng trẻ, thấp và thay đổi hình dạng theo dòng chảy, nên thường được xếp vào địa hình cửa sông hơn là đảo theo nghĩa thông thường.
Kiểu đảo quyết định đời sống trên đảo
Loại đá dưới chân quyết định người trên đảo trồng được gì, lấy nước ở đâu và sống bằng nghề gì.
- Trên đảo đá gốc có suối và rừng, nên làng mạc lâu đời, có ruộng, vườn cây ăn quả. Côn Đảo, Phú Quốc, Cù Lao Chàm đều giữ được rừng tự nhiên khá tốt.
- Trên đảo núi lửa, đất tốt nhưng khát nước, nên nông nghiệp thâm canh trên diện tích nhỏ, như hành tỏi Lý Sơn, rau màu Phú Quý.
- Trên đảo đá vôi, gần như không trồng trọt được; xưa kia dân sống trên nhà bè, làng chài nổi.
- Trên đảo san hô, cây cối phải là loài chịu mặn, chịu gió như phong ba, bão táp, muống biển, bàng vuông. Nước ngọt chủ yếu hứng nước mưa.
Vùng biển quanh đảo cũng khác. Đảo đá gốc và đảo núi lửa ven bờ có rạn san hô viền, rạn đá, thảm cỏ biển — nơi nhiều loài cá, tôm hùm, ốc sinh sống. Quanh đảo san hô xa bờ là vùng nước sâu, trong, nối với ngư trường lớn.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm từ đâu
Nếu ra một hòn đảo, cách đơn giản nhất để biết nó thuộc kiểu nào là nhìn đá ở chân vách và cầm thử nắm cát. Cát đen hoặc nâu sẫm, đá đen có lỗ rỗ là dấu hiệu bazan. Đá xếp lớp nghiêng là trầm tích. Khối đá tròn, hạt to lấp lánh là granit. Cát trắng nhẹ, nhìn kỹ thấy mảnh vỏ ốc và nhánh san hô vụn là cát sinh vật.
Để đọc thêm:
- Atlat Địa lí Việt Nam (NXB Giáo dục) có trang các vùng biển đảo và trang địa chất, đủ để định vị từng nhóm đảo.
- Bảo tàng Địa chất ở phố Phạm Ngũ Lão, Hà Nội, trưng bày mẫu đá bazan, granit, đá vôi và san hô, có thể so sánh tận mắt.
- Bảo tàng Hải dương học ở Nha Trang (thuộc Viện Hải dương học) có bộ sưu tập sinh vật rạn san hô và mẫu vật từ các vùng biển xa bờ.
- Các bài tiếp theo trong danh mục này đi sâu vào từng đảo: Hoàng Sa, Trường Sa, Côn Đảo, Lý Sơn, Phú Quý, Cù Lao Chàm, Bạch Long Vĩ, Cô Tô – Vân Đồn, Nam Du – Thổ Chu.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có bao nhiêu hòn đảo?
Con số phổ biến là khoảng 3.000 đảo lớn nhỏ ven bờ, có nguồn ghi hơn 2.700, chưa tính hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa. Các nguồn lệch nhau vì cách đếm khác nhau với mỏm đá, bãi chỉ nổi khi nước ròng. Phần lớn số đảo tập trung ở vùng biển Quảng Ninh.
Đảo san hô khác đảo đá thế nào?
Đảo đá là phần đỉnh của núi trên thềm lục địa, có đá gốc, núi, sườn dốc và thường có rừng. Đảo san hô do mảnh san hô và cát vỏ sinh vật dồn lên mặt rạn, rất thấp và phẳng, cát trắng, không có đá gốc trên mặt. Hoàng Sa và Trường Sa là đảo san hô.
Đảo núi lửa ở Việt Nam là những đảo nào?
Rõ nhất là Lý Sơn (Quảng Ngãi) với nhiều miệng núi lửa còn hình dáng, Phú Quý (Lâm Đồng) và Cồn Cỏ (Quảng Trị) có nền bazan. Gần Phú Quý từng xuất hiện đảo Tro sau đợt phun trào dưới biển khoảng năm 1923, về sau bị sóng xoá mất.
Vì sao đảo ven bờ thường có cùng loại đá với đất liền?
Vì phần lớn đảo ven bờ từng là đồi núi của đất liền khi mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng một trăm mét vào thời băng hà. Biển dâng lên sau đó nhấn chìm phần chân, chỉ để lại đỉnh. Vì vậy đảo mang đá và hướng cấu trúc của dãy núi trên bờ gần đó.
Đảo lớn nhất Việt Nam là đảo nào?
Đảo lớn nhất là Phú Quốc trong vịnh Thái Lan, thuộc tỉnh An Giang. Đây là đảo đá gốc, nền chủ yếu là đá trầm tích như cát kết, bột kết, có dãy núi chạy dọc thân đảo và rừng còn khá rộng.
