Quần đảo Trường Sa: những đảo san hô và đảo vòng giữa Biển Đông

Quần đảo Trường Sa là một vùng rộng gồm hơn một trăm đảo, đá, bãi cạn và bãi ngầm san hô ở phía nam Biển Đông, thuộc chủ quyền Việt Nam, về hành chính là đặc khu Trường Sa của tỉnh Khánh Hoà. Các đảo đều nhỏ và thấp, phần lớn mọc trên những vòng rạn san hô hình đảo vòng; đảo Trường Sa (thường gọi Trường Sa Lớn) cách Cam Ranh khoảng 250 hải lý. Điều làm Trường Sa đặc biệt về tự nhiên không phải là đất, mà là thế giới rạn san hô trải trên một vùng biển rất rộng.

Một quần đảo trải trên vùng biển rộng

Theo các tài liệu phổ thông, quần đảo nằm trong khoảng vĩ độ 6°50' đến 12° Bắc, kinh độ 111°30' đến 117°20' Đông, trải trên vùng biển khoảng 160.000 đến 180.000 km² tuỳ cách khoanh vùng. Trong khi đó, phần đất nổi cộng lại chỉ vài km². Đảo lớn nhất là Ba Bình, rộng chưa tới nửa km²; các đảo còn lại đều nhỏ hơn.

So với Hoàng Sa, Trường Sa nằm xa bờ hơn, gần xích đạo hơn và trải rộng hơn nhiều lần. Các đảo không gom thành hai nhóm gọn như Hoàng Sa mà rải thành nhiều cụm, giữa các cụm là vùng nước sâu hàng nghìn mét. Mỗi cụm là một nền cao riêng dưới đáy biển, trên đó san hô xây thành vòng rạn.

Tám cụm đảo và những cái tên quen

Tài liệu Việt Nam thường chia quần đảo thành tám cụm, mỗi cụm đặt theo tên đảo chính:

Ở phía nam còn có đảo An Bang, đá Thuyền Chài — một rạn dài hẹp nhiều km — và nhiều bãi ngầm khác. Tên chung "Trường Sa" (bãi cát dài) đã xuất hiện trong thư tịch cổ, như cụm "Vạn lý Trường Sa" trên bản đồ Đại Nam nhất thống toàn đồ thời Minh Mạng.

Đảo nổi, bãi cạn, bãi ngầm: ba dạng của một rạn san hô

Trong hơn một trăm thực thể của Trường Sa, đảo nổi thật sự — phần đất luôn khô ráo kể cả lúc triều cường — chỉ chiếm số ít. Phần còn lại là:

• Đá: rạn san hô có những khối san hô chết nhô lên mặt nước khi triều thấp, đôi chỗ cả khi triều cao, nhưng không có bãi cát và cây cối.
• Bãi cạn: mặt rạn lộ ra lúc nước ròng, chìm lúc nước lớn.
• Bãi ngầm: rạn nằm hẳn dưới mặt nước, sâu từ vài mét đến vài chục mét.

Ba dạng này thực ra là ba giai đoạn của cùng một quá trình. San hô mọc lên từ nền sâu, tới gần mặt nước thì không thể cao thêm vì không chịu được khô. Khi đó chỉ có sóng bão mới dồn được mảnh vụn lên cao hơn mực triều để tạo thành cồn cát. Rạn nào nằm ở vị trí đón sóng hợp lý, có nguồn mảnh vụn dồi dào thì thành đảo; rạn khác dừng ở mức bãi cạn hay bãi ngầm.

Đảo vòng: chiếc nhẫn san hô giữa biển sâu

Nhiều cụm của Trường Sa có dạng đảo vòng: một vành rạn san hô hình bầu dục bao quanh một phá nước nông ở giữa, các đảo nhỏ nằm rải trên vành. Cụm Nam Yết là ví dụ rõ: Ba Bình, Nam Yết, Sơn Ca cùng nhiều đá nằm trên rìa một vành rạn lớn, bên trong là vùng nước nông màu ngọc. Cụm Song Tử cũng vậy, với hai đảo Song Tử Đông và Song Tử Tây nằm trên cùng một vành rạn.

Lời giải thích kinh điển cho đảo vòng đến từ Charles Darwin thế kỷ 19: san hô ban đầu mọc viền quanh một nền cao, rồi nền đó lún dần trong khi san hô tiếp tục mọc lên để giữ gần mặt nước. Nền chìm hẳn, vòng san hô ở lại. Theo các nghiên cứu địa chất biển, dưới các đảo Trường Sa là lớp đá vôi san hô dày phủ trên nền đá cổ hơn — phù hợp với ý tưởng nền lún dần trong thời gian địa chất dài.

Phá nước bên trong đảo vòng là một môi trường riêng: nước lặng, đáy cát, có thảm cỏ biển và những khối san hô rải rác. Đây là nơi cá con, ốc, hải sâm trú ẩn trước khi ra rạn ngoài.

Vùng biển nhiều rạn ngầm trên hải đồ

Vì có quá nhiều bãi ngầm nằm sát mặt nước giữa vùng biển sâu, khu vực Trường Sa từ lâu được các hải đồ quốc tế đánh dấu là vùng nguy hiểm cho tàu lớn. Tàu buôn đi tuyến Singapore – Đông Bắc Á thường chạy vòng phía tây hoặc phía đông của quần đảo thay vì cắt ngang. Đặc điểm địa hình này ảnh hưởng tới đường hàng hải suốt nhiều thế kỷ: nhiều tàu thuyền xưa bị mắc cạn trên các rạn khó thấy.

Với ngư dân Việt Nam, đặc biệt từ các tỉnh miền Trung, Trường Sa lại là ngư trường quen thuộc. Các rạn san hô và vùng nước quanh đó có cá ngừ, cá rạn, mực, ốc, hải sâm. Thuyền thường ra khơi theo nhịp gió mùa.

Khí hậu do vị trí: gần xích đạo, gió mùa hai mùa

Trường Sa nằm ở vĩ độ thấp nên nóng quanh năm, nhiệt độ nước biển cao — điều kiện lý tưởng cho san hô tạo rạn. Mùa đông có gió đông bắc, mùa hè có gió tây nam, biển động mạnh vào các tháng chuyển mùa và khi gió mạnh. So với Hoàng Sa, phần phía nam quần đảo ít bị bão trực tiếp hơn vì gần xích đạo, nhưng áp thấp nhiệt đới và gió mạnh vẫn xuất hiện. Các đảo thấp nên chịu ảnh hưởng của sóng lớn, nước biển dâng và hơi mặn mang theo gió.

Sự sống trên đảo và dưới rạn

Trên đảo

Cây trên các đảo Trường Sa là những loài chịu được cát, mặn và gió: phong ba, bão táp, bàng vuông, muống biển, dừa. Cây bàng vuông với lá to, quả bốn cạnh nổi được trên biển là hình ảnh rất quen của các đảo Trường Sa. Chim biển như nhạn biển, chim điên làm tổ trên một số đảo và đá; rùa biển lên bãi cát đẻ trứng vào mùa sinh sản.

Đất trên đảo là cát san hô, nghèo chất hữu cơ, nước ngọt chủ yếu từ mưa và từ lớp nước ngầm mỏng trong cát ở các đảo lớn. Vì vậy mọi mảng xanh trên đảo đều quý.

Dưới rạn

Rạn san hô Trường Sa nằm trong vùng biển có độ đa dạng sinh học cao của Đông Nam Á. Các đợt khảo sát của Viện Hải dương học Nha Trang và các cơ quan nghiên cứu khác ghi nhận hàng trăm loài san hô cứng cùng rất nhiều loài cá rạn, thân mềm, da gai. Ấu trùng san hô và cá có thể trôi theo dòng chảy hàng trăm km, nên rạn Trường Sa được nhiều nhà khoa học xem là có liên hệ với các rạn khác trong Biển Đông.

San hô ở đây cũng chịu cùng nguy cơ như rạn san hô toàn cầu: nước biển nóng lên gây tẩy trắng, sao biển gai ăn san hô, khai thác quá mức. Rạn khoẻ thì đảo mới có nguồn cát để tồn tại, nên giữ rạn cũng là giữ đảo.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm về Trường Sa

• Bảo tàng Hải dương học ở Nha Trang: mẫu san hô, sinh vật rạn và tư liệu khảo sát vùng biển Trường Sa.
• Atlat Địa lí Việt Nam và sách giáo khoa Địa lí 12, phần vùng biển, đảo: vị trí các cụm đảo.
• Tìm đọc các công bố khoa học của Viện Hải dương học về rạn san hô Trường Sa để hiểu số liệu loài và hiện trạng rạn.
• Đọc bản đồ cổ Đại Nam nhất thống toàn đồ (thời Minh Mạng) và các bản dịch Đại Nam nhất thống chí để thấy cách người xưa vẽ và mô tả vùng đảo ngoài khơi.