Lý Sơn: đảo núi lửa ngoài khơi Quảng Ngãi hình thành thế nào

Lý Sơn là một đảo núi lửa ngoài khơi Quảng Ngãi, nay là đặc khu Lý Sơn, cách bờ khoảng 15 hải lý (gần 30 km). Đảo do nhiều đợt phun trào bazan dưới đáy biển tạo nên trong thời kỳ địa chất gần đây; năm miệng núi lửa còn thấy rõ hình dạng, cao nhất là núi Thới Lới. Đất bazan màu mỡ nhưng khát nước, nên người Lý Sơn đã nghĩ ra cách phủ cát trắng lên ruộng để trồng hành tỏi — một lối canh tác sinh ra từ chính địa chất của đảo.

Lý Sơn gồm những gì

Đặc khu Lý Sơn gồm đảo Lớn (tên cổ Cù Lao Ré), đảo Bé (Cù Lao Bờ Bãi) nằm cách đảo Lớn vài km, và hòn Mù Cu nhỏ sát bờ đảo Lớn. Tổng diện tích khoảng 10 km², phần lớn thuộc đảo Lớn. Đảo nằm trên thềm lục địa miền Trung, đối diện vùng cửa sông Trà Khúc và cảng Sa Kỳ.

Nhìn từ trên cao, đảo Lớn có hình hơi giống chiếc thuyền, chạy dài theo hướng đông – tây. Trên thân đảo nhô lên mấy quả đồi tròn có đỉnh lõm — đó là những miệng núi lửa đã tắt. Giữa các đồi là ruộng hành tỏi trải kín, xen kẽ làng mạc; quanh bờ là vách đá đen và thềm đá bằng phẳng lộ ra khi triều xuống.

Năm miệng núi lửa và cách chúng hình thành

Thềm lục địa miền Trung và Nam Trung Bộ có một dải núi lửa bazan trẻ, hoạt động trong kỷ Đệ tứ — giai đoạn địa chất gần nhất. Ở Lý Sơn, dung nham bazan phun lên qua nhiều cửa, ban đầu dưới nước nông, sau đó nhô lên khỏi mặt biển. Năm miệng núi lửa thường được nhắc tên là:

Độ cao các đỉnh ngoài Thới Lới chênh nhau tuỳ nguồn đo, nên ở đây chỉ nêu thứ tự tương đối. Điều quan trọng là cả năm đều cho thấy cùng một hình mẫu: một quả đồi bằng vật liệu phun trào, đỉnh lõm thành phễu ở nơi từng là cửa phun.

Tuff và bazan: đọc lịch sử phun trào trên vách đá

Đi dọc bờ Lý Sơn sẽ thấy hai loại đá khác hẳn nhau, mỗi loại kể một kiểu phun trào.

Tuff phân lớp

Khi magma nóng gặp nước biển, nước hoá hơi tức thì, gây nổ và xé dung nham thành tro, sỏi, mảnh vụn. Những vật liệu đó rơi xuống thành từng lớp mỏng, sau nén lại thành đá tuff. Vách tuff ở Lý Sơn có màu vàng nâu, xếp lớp như trang sách, có lớp nghiêng theo sườn núi lửa cổ. Mỗi lớp là một đợt nổ. Tuff tương đối mềm nên sóng và gió dễ khoét thành hốc, hang nông, vòm đá.

Bazan đặc sít

Khi cửa phun đã cao hơn mặt nước, dung nham chảy thành dòng, nguội thành bazan đen, cứng, đôi chỗ có lỗ rỗng do bọt khí. Bazan phủ lên trên tuff, bảo vệ lớp mềm bên dưới. Ở bờ biển, sóng mài bazan thành thềm đá phẳng rộng, lộ ra khi triều thấp.

Những cảnh quan quen thuộc của Lý Sơn đều sinh ra từ sự xen kẽ cứng – mềm này: chùa Hang nằm trong một hốc lớn khoét vào vách tuff; Hang Câu là vách đá cao bị sóng khoét chân; cổng Tò Vò là một vòm đá tự nhiên ở mép biển. Chúng là sản phẩm của sóng biển làm việc trên đá núi lửa, không phải hang động đá vôi.

Đất bazan khát nước và ruộng phủ cát

Bazan phong hoá cho đất màu nâu đỏ, giàu khoáng chất. Nhưng đá bazan và tuff đều nứt nẻ, rỗng xốp, nước mưa thấm xuống rất nhanh. Đảo lại nhỏ, không có lưu vực đủ rộng để thành sông suối quanh năm. Kết quả là đất tốt mà ruộng khô.

Người Lý Sơn giải quyết bằng một lớp cát trắng phủ lên mặt ruộng. Cát nóng ban ngày nhưng giữ ẩm cho lớp đất bên dưới, hạn chế bốc hơi, đồng thời giúp củ hành, củ tỏi phát triển thông thoáng. Tỏi Lý Sơn thành đặc sản một phần nhờ tổ hợp đất bazan – cát – gió biển này. Lớp cát trước đây được lấy từ bãi và đáy biển ven đảo; về sau việc khai thác cát bị hạn chế vì làm hại bờ biển và rạn san hô, buộc người dân phải dùng lại cát cũ và tìm nguồn khác.

Nước ngọt vẫn là bài toán lớn: dân đảo dùng giếng đào sâu vào lớp đá, bể chứa nước mưa, hồ chứa trong miệng núi lửa Thới Lới. Giếng đào quá nhiều, hút quá mạnh thì nước mặn từ biển dễ lấn vào tầng nước ngầm.

Biển quanh Lý Sơn

Quanh đảo có rạn san hô viền và thềm đá ngầm, là nơi sống của nhiều loài cá rạn, ốc, rong biển. Khu bảo tồn biển Lý Sơn được lập để bảo vệ các rạn này. Rong biển mọc trên thềm đá ven bờ vào những tháng đầu năm là một nguồn thu quen thuộc của người dân trên đảo — thềm bazan bằng phẳng chính là "ruộng" của rong.

Vị trí xa bờ khiến Lý Sơn từ lâu là điểm xuất phát của ngư dân đi các ngư trường ngoài khơi. Đây cũng là quê của nhiều người trong đội Hoàng Sa thời chúa Nguyễn; lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa còn được tổ chức đến nay. Cách giải thích địa lý của chuyện này khá rõ: một đảo xa bờ, có cảng tự nhiên, có người quen biển là bàn đạp tự nhiên ra khơi.

Lý Sơn khác các đảo khác thế nào

• So với Phú Quý: cả hai là đảo núi lửa, nhưng Lý Sơn còn giữ hình dạng miệng núi rõ hơn, vách tuff cao và đẹp hơn; Phú Quý thấp, phẳng hơn và bị cát phủ nhiều hơn.
• So với Cù Lao Chàm: Cù Lao Chàm là đảo granit có rừng và suối; Lý Sơn gần như không còn rừng tự nhiên, nước ngọt hiếm.
• So với đảo san hô Hoàng Sa: Lý Sơn có đá núi lửa nhô cao hơn trăm mét; đảo san hô chỉ cao vài mét, toàn cát vỏ sinh vật.

Góc nhìn hôm nay: đọc địa chất Lý Sơn

Lý Sơn là một trong những nơi dễ nhất ở Việt Nam để thấy tận mắt núi lửa và cách nó tạo nên đất. Tỉnh Quảng Ngãi đã đề xuất xây dựng công viên địa chất Lý Sơn để gìn giữ các điểm địa chất; tính tới nay đây chưa phải công viên địa chất toàn cầu được UNESCO công nhận.

• Đứng ở vách tuff, đếm thử các lớp: mỗi lớp mỏng là một đợt nổ khi magma gặp nước.
• Ở thềm đá ven bờ lúc triều xuống, so sánh bazan đen đặc với tuff vàng xốp — hai giai đoạn phun trào khác nhau.
• Lên miệng Thới Lới, nhìn hình phễu của cửa phun cũ đã được biến thành hồ chứa nước.
• Nhà trưng bày về đội Hoàng Sa và Âm linh tự trên đảo giúp hiểu phần lịch sử biển của Lý Sơn.
• Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam (trang địa chất, trang Duyên hải Nam Trung Bộ) và các bài nghiên cứu của Viện Địa chất về núi lửa Đệ tứ ở miền Trung.