Côn Đảo là một quần đảo đá gốc gồm 16 hòn đảo ngoài khơi phía nam, nay là đặc khu Côn Đảo thuộc TP.HCM. Đảo chính Côn Sơn rộng khoảng 51 km², cả quần đảo khoảng 76 km², nền chủ yếu là đá macma cứng như granit, nhô cao thành dãy núi giữa biển với đỉnh Thánh Giá khoảng 577 mét. Nhờ có núi, có suối và rừng, Côn Đảo giữ được hệ sinh thái rừng – biển phong phú, là bãi đẻ quan trọng của rùa biển ở Việt Nam.
Côn Đảo nằm ở đâu, gồm những đảo nào
Quần đảo nằm trên thềm lục địa phía nam, ngoài khơi vùng cửa sông Cửu Long. Theo các tài liệu phổ thông, Côn Đảo cách Vũng Tàu khoảng 97 hải lý, tức khoảng 180 km, và cách cửa sông Hậu hơn 80 km. Đây là cụm đảo xa bờ lớn nhất ở vùng biển phía nam, nếu không tính các đảo trong vịnh Thái Lan.
Mười sáu hòn đảo gồm đảo lớn Côn Sơn (còn gọi Hòn Lớn) và các hòn nhỏ bao quanh: Hòn Bà, Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau, Hòn Tre Lớn, Hòn Tre Nhỏ, Hòn Trác Lớn, Hòn Trác Nhỏ, Hòn Tài Lớn, Hòn Tài Nhỏ, Hòn Vung, Hòn Trứng và một số hòn khác. Côn Sơn chiếm khoảng hai phần ba diện tích; khu dân cư, cảng và sân bay đều tập trung trên đảo này.
Tên Côn Lôn, Côn Sơn đã có từ lâu trong sách vở và hải đồ. Với thuyền buôn đi giữa Ấn Độ Dương và Đông Bắc Á, Côn Lôn là một mốc nhận biết và chỗ trú gió, lấy nước ngọt trên tuyến ven bờ Đông Dương.
Đá granit: vì sao Côn Đảo có núi cao giữa biển
Côn Đảo là đỉnh của một khối núi đá macma trên thềm lục địa. Đá macma hình thành khi dung nham nóng chảy nguội đi sâu dưới lòng đất (như granit) hoặc phun trào lên mặt. Granit rất cứng, chịu phong hoá tốt hơn đá trầm tích xung quanh. Qua hàng chục triệu năm, các lớp đá mềm hơn bị bào mòn, còn khối granit nổi lên thành núi.
Vào thời băng hà cuối cùng, khi mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng một trăm mét, vùng biển giữa Côn Đảo và đất liền là đồng bằng khô. Côn Đảo khi ấy là một khối núi đứng giữa đồng bằng ven biển cổ. Biển dâng lên sau thời băng hà đã biến khối núi ấy thành quần đảo, các thung lũng giữa núi thành eo biển và vịnh.
Dấu hiệu của granit trên đảo
- Đá tảng tròn: granit nứt theo ba hướng gần vuông góc; nước mưa ngấm vào khe, bào tròn các góc, để lại những tảng đá tròn chồng lên nhau dọc sườn núi và mép biển.
- Cát hạt to, sáng màu: cát bãi biển ở nhiều nơi có hạt thạch anh và fenpat thô, khác cát mịn ở đồng bằng.
- Bờ dốc, nhiều mũi đá: núi lan sát biển, các bãi cát nằm lọt trong vịnh nhỏ giữa hai mũi đá.
- Đất đỏ vàng trên sườn: granit phong hoá sinh ra đất feralit, đủ cho rừng mọc dày.
Núi, suối và nước ngọt
Khác với đảo san hô hay đảo đá vôi, Côn Sơn có địa hình núi thật sự. Núi chiếm phần lớn diện tích đảo, đỉnh cao nhất là núi Thánh Giá khoảng 577 mét (có tài liệu ghi gần 580 mét). Núi đón gió mùa từ biển nên lượng mưa đủ để nuôi các khe suối nhỏ chảy xuống chân núi.
Nước ngọt trên đảo đến từ những suối ấy, từ các hồ chứa như hồ An Hải gần khu dân cư và từ nước ngầm trong lớp đất đá phong hoá. Mùa khô kéo dài vẫn làm các suối cạn bớt, nên nước luôn là bài toán của đảo khi số người tăng lên. Phần đất bằng ít ỏi nằm ở thung lũng giữa núi, nơi có thị trấn cũ và các khu dân cư.
Rừng trên núi: từ rừng thường xanh đến rừng ngập mặn
Vườn quốc gia Côn Đảo được thành lập năm 1993, bảo vệ cả phần rừng trên các đảo và vùng biển xung quanh. Trên cạn, rừng được phân thành mấy kiểu theo độ cao và loại đất:
| Kiểu sinh cảnh | Nơi gặp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Rừng kín thường xanh | Thung lũng, sườn núi ẩm | Cây gỗ lớn, nhiều tầng, giữ nước cho suối |
| Rừng thưa, cây bụi trên đá | Sườn dốc, đỉnh núi, mũi đá | Đất mỏng, chịu gió, nhiều tảng granit lộ ra |
| Rừng ven biển | Bãi cát, mép rừng | Bàng vuông, phi lao, muống biển |
| Rừng ngập mặn | Vịnh kín như Đầm Tre | Đước, mắm, vẹt mọc ở nơi nước lặng |
Vì cách đất liền lâu đời, một số loài thú, bò sát trên đảo đã tiến hoá thành phân loài hoặc loài riêng. Nổi tiếng nhất là sóc đen Côn Đảo, một phân loài sóc lớn bộ lông đen, và một số loài thạch sùng, thằn lằn mang tên Côn Đảo. Đây là hiện tượng chung của đảo: quần thể bị cô lập lâu ngày sẽ khác dần quần thể gốc.
Biển quanh Côn Đảo: san hô, cỏ biển và rùa
Vùng biển Côn Đảo có ba hệ sinh thái nối nhau: rạn san hô viền quanh các đảo, thảm cỏ biển ở các vịnh cạn và rừng ngập mặn ở vùng nước lặng. Năm 2013, Vườn quốc gia Côn Đảo được công nhận là khu Ramsar, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế.
Rùa biển lên bãi đẻ
Côn Đảo được xem là nơi rùa biển, chủ yếu là vích, lên đẻ trứng nhiều nhất ở Việt Nam. Các bãi đẻ chính nằm ở những hòn nhỏ như Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau, Hòn Tre Lớn — nơi bãi cát vắng, ít ánh đèn. Rùa cái bò lên bãi ban đêm, đào hố, đẻ trứng rồi trở lại biển; nhiệt độ cát quyết định trứng nở ra rùa đực hay cái. Nhân viên vườn quốc gia theo dõi tổ, di dời trứng khi cần và thả rùa con về biển.
Cỏ biển và bò biển
Thảm cỏ biển ở các vịnh nông là bãi ăn của bò biển (dugong), loài thú biển rất hiếm ở Việt Nam. Côn Đảo và Phú Quốc là hai nơi hiếm hoi còn ghi nhận loài này. Cỏ biển cũng là nơi ương nuôi cá con, tôm, ốc, nên thảm cỏ bị mất thì cả rạn san hô gần đó cũng nghèo đi.
Thời tiết của một đảo núi phía nam
Côn Đảo nằm ở vĩ độ thấp, nóng quanh năm và ít chịu bão hơn các đảo miền Trung. Mùa mưa trùng với gió mùa tây nam, mùa khô với gió đông bắc. Núi cao làm mưa trên sườn đón gió nhiều hơn phía khuất gió, vì vậy rừng ở các sườn khác nhau có độ rậm khác nhau. Biển động nhất vào các tháng gió mạnh, khi tàu từ đất liền ra đảo có thể phải tạm ngừng.
Góc nhìn hôm nay: hiểu Côn Đảo qua đá và rừng
Côn Đảo thường được nhắc tới trước hết bằng di tích hệ thống nhà tù do chính quyền thực dân Pháp lập từ thế kỷ 19, và đó là một phần lịch sử quan trọng của đảo. Nhưng về tự nhiên, Côn Đảo là một trong những nơi hiếm hoi ở Việt Nam còn giữ được cả rừng nguyên sinh, rạn san hô, cỏ biển và bãi đẻ rùa trong cùng một không gian nhỏ.
- Khu trưng bày, giáo dục môi trường của Vườn quốc gia Côn Đảo giới thiệu các sinh cảnh rừng, biển và chương trình bảo tồn rùa biển.
- Bảo tàng Côn Đảo kể lịch sử khai phá và các thời kỳ của đảo, giúp hiểu vì sao một quần đảo xa bờ lại có người ở từ sớm.
- Khi đi theo các đường mòn trong vườn quốc gia, hãy để ý sự thay đổi từ rừng ẩm ở thung lũng sang cây bụi trên sườn đá granit — đó là bài học địa lý trực quan về đất và độ ẩm.
- Nếu tham gia hoạt động xem rùa đẻ, chỉ đi theo hướng dẫn của vườn quốc gia, không soi đèn, không chạm vào rùa và tổ trứng.
- Tài liệu: Atlat Địa lí Việt Nam (trang vùng Đông Nam Bộ và trang biển đảo), các báo cáo khoa học của Vườn quốc gia Côn Đảo.
Câu hỏi thường gặp
Côn Đảo thuộc tỉnh nào?
Côn Đảo nay là đặc khu Côn Đảo thuộc TP.HCM. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Côn Đảo là huyện đảo của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, tỉnh này đã nhập vào TP.HCM.
Côn Đảo có bao nhiêu hòn đảo?
Côn Đảo gồm 16 hòn đảo lớn nhỏ, tổng diện tích khoảng 76 km². Đảo lớn nhất là Côn Sơn, khoảng 51 km²; các hòn còn lại như Hòn Bà, Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau, Hòn Tre Lớn đều nhỏ hơn nhiều.
Côn Đảo cách đất liền bao xa?
Theo các tài liệu phổ thông, Côn Đảo cách Vũng Tàu khoảng 97 hải lý, tức khoảng 180 km, và cách cửa sông Hậu hơn 80 km. Từ đất liền ra đảo có thể đi tàu biển hoặc máy bay.
Đá ở Côn Đảo là loại đá gì?
Côn Đảo có nền chủ yếu là đá macma, nổi bật là granit. Granit cứng nên tạo được núi cao giữa biển; khi phong hoá, nó vỡ thành những tảng đá tròn và cho cát hạt to sáng màu trên các bãi biển.
Vì sao rùa biển chọn Côn Đảo để đẻ trứng?
Các hòn nhỏ như Hòn Bảy Cạnh, Hòn Cau có bãi cát vắng, ít ánh đèn, nước biển sạch và gần rạn san hô, thảm cỏ biển — nguồn thức ăn của vích. Vùng này lại được bảo vệ trong Vườn quốc gia Côn Đảo từ năm 1993, nên rùa ít bị quấy nhiễu.
