Quần đảo Hoàng Sa là một cụm đảo san hô thấp ở phía bắc Biển Đông, thuộc chủ quyền Việt Nam, về hành chính là đặc khu Hoàng Sa của TP Đà Nẵng. Quần đảo gồm hai nhóm chính là An Vĩnh ở phía đông bắc và Lưỡi Liềm ở phía tây nam, cùng một số đảo, đá, bãi rải rác, cách đảo Lý Sơn khoảng 120 hải lý. Các đảo đều thấp, cát trắng, viền bởi thềm san hô rộng, là chỗ trú của chim biển và nơi rùa biển lên đẻ trứng.
Hoàng Sa nằm ở đâu
Quần đảo nằm ngoài khơi miền Trung, trong khoảng vĩ độ 15°45' đến 17°15' Bắc và kinh độ 111° đến 113° Đông theo các tài liệu phổ thông. Khoảng cách thường được nêu là chừng 120 hải lý tính từ Lý Sơn và chừng 170 hải lý tính từ Đà Nẵng. Một hải lý bằng 1.852 mét, nên từ Lý Sơn ra đến quần đảo là hơn 200 km biển mở.
Các đảo trải trên một vùng biển rộng, nhưng phần đất nổi cộng lại rất nhỏ, các tài liệu phổ thông ghi khoảng 10 km². Nghĩa là toàn bộ đất của quần đảo gộp lại còn nhỏ hơn đảo Lý Sơn. Phần lớn "diện tích" của Hoàng Sa nằm dưới mặt nước: các rạn san hô, bãi cạn, bãi ngầm và vùng nước nông bên trong các vòng rạn.
Quần đảo đứng trên một nền cao dưới đáy biển, tách khỏi thềm lục địa miền Trung bởi vùng nước sâu hơn. Trên nền cao đó, san hô đã xây rạn liên tục trong một thời gian địa chất rất dài, đủ để tạo nên những khối đá vôi sinh vật dày hàng trăm mét bên dưới các đảo hiện nay.
Hai nhóm đảo chính và các đảo lẻ
Nhóm An Vĩnh
Nhóm phía đông bắc, gồm các đảo Phú Lâm, Cây, Bắc, Trung, Nam, Hòn Đá cùng một số cồn cát và bãi đá. Phú Lâm là đảo lớn nhất của cả quần đảo. Đảo Cây, Bắc, Trung, Nam nằm thành một chuỗi trên cùng một rạn dài, cách nhau bởi những dải nước nông. Hòn Đá nhỏ nhưng là điểm cao nhất quần đảo, chỉ khoảng hơn chục mét so với mặt biển — nơi hiếm hoi trên Hoàng Sa có đá vôi san hô cứng nhô cao thay vì cát.
Nhóm Lưỡi Liềm
Nhóm phía tây nam, gồm các đảo Hoàng Sa, Hữu Nhật, Quang Ảnh, Quang Hoà, Duy Mộng cùng nhiều đá và bãi. Cái tên Lưỡi Liềm đến từ hình dạng: các đảo và rạn xếp thành một vòng cung ôm lấy một vùng nước nông ở giữa, giống một vành khuyên chưa khép kín. Đây là dạng gần với đảo vòng (atoll) — rạn san hô hình vòng bao quanh một phá nước bên trong.
Các đảo, đá lẻ
Ngoài hai nhóm trên còn đảo Linh Côn ở phía đông, đảo Tri Tôn nằm lẻ về phía tây nam, cùng bãi Bông Bay và nhiều bãi ngầm khác. Một số bãi chỉ lộ ra khi nước ròng, có bãi nằm hẳn dưới mặt nước nhưng đủ nông để tàu thuyền phải tránh.
Đảo san hô thấp: cấu tạo của một hòn đảo Hoàng Sa
Đi từ ngoài khơi vào một đảo điển hình của Hoàng Sa, người ta gặp lần lượt các vùng sau:
- Sườn rạn ngoài: nước xanh thẫm, đáy dốc xuống sâu rất nhanh. Đây là nơi san hô phát triển mạnh nhất vì đón sóng và dòng nước mang thức ăn.
- Mép rạn: nơi sóng vỡ trắng xoá, san hô cứng dạng khối và dạng phiến chịu sóng mạnh.
- Thềm rạn: một mặt phẳng rộng, nông, khi triều xuống có thể lộ ra. Mặt thềm phủ tảo, mảnh san hô, các vũng nước nhỏ có cá và hải sâm.
- Bờ cát: cát trắng gần như hoàn toàn là mảnh vỡ san hô, vỏ ốc, vỏ trùng lỗ. Có nơi cát bị gắn kết lại thành đá bãi biển — những phiến đá nghiêng ra biển, cứng như bê tông.
- Thân đảo: mặt phẳng hoặc hơi lõm ở giữa, cao vài mét, phủ cây bụi chịu mặn. Ở những đảo lớn có lớp đất mỏng giàu phân chim.
Kiểu cấu tạo này khiến đảo Hoàng Sa vừa bền vừa mong manh. Bền vì nền là khối đá vôi san hô dày, không bị sóng đánh sập như vách đất. Mong manh vì phần cát trên mặt có thể bị sóng bão dồn, đẩy, làm đổi hình dạng bờ sau mỗi mùa bão.
Phân chim, đất và nước ngọt
Hàng trăm năm chim biển làm tổ trên các đảo đã để lại một lớp phân chim dày. Phân chim gặp nước mưa thấm xuống, phản ứng với cát san hô giàu canxi và tạo thành lớp phốt phát. Đầu thế kỷ 20, lớp phốt phát này từng được khai thác làm phân bón. Đến nay đất trên các đảo lớn vẫn có màu nâu sẫm, khác hẳn cát trắng ngoài bờ.
Nước ngọt là thứ hiếm nhất. Đảo không có sông suối. Nước mưa thấm vào cát, nhẹ hơn nước biển nên nổi lên trên tạo thành một lớp nước ngọt hoặc lợ mỏng hình thấu kính dưới lòng đảo. Đảo càng rộng, thấu kính càng dày. Trên những đảo lớn như Phú Lâm, Hoàng Sa, người đi biển xưa có thể đào giếng nông lấy nước; trên các đảo nhỏ, nước giếng thường lợ.
Cây phong ba, bão táp và những sinh vật trên đảo
Thảm thực vật Hoàng Sa là thảm thực vật của đảo san hô nhiệt đới: ít loài, chịu mặn, chịu gió, rễ ăn sâu vào cát.
| Nhóm | Loài tiêu biểu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Cây bụi, cây gỗ nhỏ | Phong ba, bão táp | Thân thấp, lá dày, mọc sát mép bãi, chịu gió mặn quanh năm |
| Cây gỗ | Bàng vuông, dừa | Quả nổi được trên biển, hạt có thể trôi dạt từ nơi khác đến |
| Dây leo, cỏ | Muống biển, cỏ chông | Bò lan trên cát, giữ cát khỏi bị gió thổi |
| Chim biển | Chim điên, nhạn biển, cốc biển | Làm tổ trên cây bụi và mặt cát, kiếm cá ngoài khơi |
| Bò sát biển | Rùa xanh, đồi mồi | Lên bãi cát ban đêm đào hố đẻ trứng |
| Dưới nước | San hô cứng, san hô mềm, hải sâm, ốc, cá rạn | Tập trung ở thềm rạn và sườn rạn ngoài |
Nhiều loài cây ở đây đến bằng đường biển: quả của chúng có vỏ xốp, nổi được nhiều tuần, dạt vào bờ rồi nảy mầm. Chim cũng mang hạt từ nơi khác đến. Vì vậy hệ thực vật của Hoàng Sa gần giống các đảo san hô khác ở Biển Đông và Thái Bình Dương hơn là giống rừng đất liền miền Trung.
Gió mùa và bão: địa hình thấp chịu trận
Vì nằm giữa biển khơi và rất thấp, Hoàng Sa đón trọn gió mùa. Mùa đông gió đông bắc thổi mạnh, sóng lớn; mùa hè gió tây nam. Quần đảo nằm trên đường đi của nhiều cơn bão hình thành ở Tây Thái Bình Dương trước khi vào bờ biển miền Trung, nên nhiều bản tin thời tiết lấy Hoàng Sa làm mốc vị trí bão. Khi bão qua, sóng có thể tràn lên phần thấp của đảo, dồn cát và quật đổ cây. Chính sóng bão cũng là thứ đã dồn mảnh san hô lên tạo thành đảo — nó vừa phá vừa xây.
Dấu vết người Việt trên Hoàng Sa
Thư tịch cổ của Việt Nam ghi khá rõ về quần đảo. Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn (1776) chép về đội Hoàng Sa do chúa Nguyễn lập, gồm người làng An Vĩnh, hằng năm ra đảo khai thác sản vật biển. Thời Nguyễn, các bộ sử như Đại Nam thực lục và Đại Nam nhất thống chí tiếp tục ghi việc vua cho ra đo đạc, cắm mốc, dựng miếu và trồng cây trên đảo. Tên gọi nhóm đảo An Vĩnh ngày nay nhắc lại chính làng ven biển đã cử người ra Hoàng Sa.
Ở Lý Sơn, lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa vẫn được tổ chức hằng năm để tưởng nhớ những người lính ra đảo. Đây là phần lịch sử gắn với địa lý: một quần đảo xa bờ chỉ trở thành vùng sống quen thuộc khi có ngư trường, có tuyến thuyền, có giếng nước trên đảo.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm về Hoàng Sa
- Nhà trưng bày Hoàng Sa ở Đà Nẵng trưng bày tư liệu, bản đồ cổ, hiện vật về địa lý và lịch sử quần đảo.
- Bảo tàng Hải dương học ở Nha Trang có mẫu san hô, sinh vật rạn của vùng biển xa bờ — dễ hình dung cấu tạo một đảo san hô.
- Ở Lý Sơn (Quảng Ngãi) có Âm linh tự và nhà trưng bày về đội Hoàng Sa, gắn với lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa.
- Atlat Địa lí Việt Nam có bản đồ các nhóm đảo; đọc kèm sách giáo khoa Địa lí 12, phần vùng biển và đảo.
- Thư tịch: bản dịch Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn và Đại Nam nhất thống chí, phần chép về các đảo ngoài khơi.
Câu hỏi thường gặp
Quần đảo Hoàng Sa thuộc tỉnh nào?
Quần đảo Hoàng Sa thuộc chủ quyền Việt Nam, về hành chính là đặc khu Hoàng Sa của TP Đà Nẵng. Trước khi sắp xếp hành chính năm 2025, đây là huyện đảo Hoàng Sa của thành phố Đà Nẵng.
Quần đảo Hoàng Sa cách đất liền bao xa?
Theo các tài liệu phổ thông, Hoàng Sa cách đảo Lý Sơn khoảng 120 hải lý và cách Đà Nẵng khoảng 170 hải lý. Một hải lý bằng 1.852 mét, nên từ Lý Sơn ra quần đảo là hơn 200 km.
Quần đảo Hoàng Sa gồm những đảo nào?
Quần đảo có hai nhóm chính: nhóm An Vĩnh ở phía đông bắc với các đảo Phú Lâm, Cây, Bắc, Trung, Nam, Hòn Đá; nhóm Lưỡi Liềm ở phía tây nam với các đảo Hoàng Sa, Hữu Nhật, Quang Ảnh, Quang Hoà, Duy Mộng. Ngoài ra còn đảo Linh Côn, Tri Tôn và nhiều bãi đá, bãi ngầm.
Đảo ở Hoàng Sa được hình thành thế nào?
Các đảo là đảo san hô. San hô xây rạn trên một nền cao dưới đáy biển; sóng bão đập vỡ san hô, dồn mảnh vụn và cát vỏ sinh vật lên mặt rạn thành gò cát. Chim biển và cây chịu mặn đến định cư, dần biến gò cát thành đảo có cây.
Trên đảo Hoàng Sa có nước ngọt không?
Đảo không có sông suối. Nước mưa thấm vào cát tạo thành một lớp nước ngọt hoặc lợ mỏng nổi trên nước biển bên dưới lòng đảo. Trên các đảo lớn có thể đào giếng nông lấy nước; đảo nhỏ thì nước giếng thường lợ.
