Bảy Núi (Thất Sơn) An Giang: vì sao có núi giữa đồng bằng sông Cửu Long

Bảy Núi, hay Thất Sơn, là cụm núi đá nhô lên giữa đồng bằng sông Cửu Long ở vùng Tịnh Biên – Tri Tôn, tỉnh An Giang, sát biên giới Campuchia. Cao nhất là núi Cấm (Thiên Cấm Sơn), khoảng 710 m, nóc nhà của cả châu thổ. Những ngọn núi này chủ yếu là đá granit và đá trầm tích cổ, có trước đồng bằng rất lâu: chúng từng là đảo hay mỏm đất khi biển còn phủ vùng này, rồi phù sa sông Mê Kông bồi lấp quanh chân.

Núi ở nơi không ai nghĩ có núi

Đồng bằng sông Cửu Long phẳng đến mức phần lớn diện tích chỉ cao hơn mực nước biển một hai mét. Vậy mà ở góc tây bắc của nó, gần Châu Đốc, đột nhiên có một cụm núi đá cao vài trăm mét. Đi đường từ Châu Đốc về Tịnh Biên, ruộng lúa phẳng lì kéo dài rồi bất ngờ có núi dựng lên ngay bên đường, không có đồi chuyển tiếp.

Chính sự đột ngột ấy là manh mối địa chất. Núi không mọc lên từ đồng bằng. Ngược lại, đồng bằng mới là kẻ đến sau, bồi lên quanh chân những ngọn núi đã có từ trước.

Bảy núi là những núi nào

Tên gọi Thất Sơn có từ lâu, nhưng danh sách bảy ngọn núi thì không thống nhất. Các sách địa chí thời Nguyễn, tài liệu địa phương và người dân mỗi nơi kể một khác, vì vùng này thực ra có nhiều hơn bảy ngọn núi lớn nhỏ. Danh sách hay được nhắc nhất gồm:

Một số danh sách khác thay núi Nước hay núi Tượng bằng núi Bà Đội Om, núi Nước Vĩnh Gia hoặc núi Sam (Châu Đốc). Nên coi "Thất Sơn" là tên gọi chung cho cụm núi, đừng cãi nhau con số bảy.

Từ đảo giữa biển thành núi giữa đồng

Phần lớn núi Thất Sơn là đá granit, loại đá magma kết tinh sâu dưới đất, xen với một số khối đá trầm tích như cát kết, đá phiến đã cứng lại. Các khối này thuộc dải đá cổ nối sang vùng núi đông nam Campuchia và vùng Hà Tiên, hình thành từ trước khi có châu thổ rất lâu.

Câu chuyện hình thành có thể tóm như sau:

1. Thời đá được tạo ra: magma xâm nhập vào vỏ Trái Đất, nguội đi thành granit; về sau cả vùng bị nâng lên và bào mòn, granit lộ ra thành những khối núi.
2. Thời biển phủ: trong các giai đoạn mực nước biển dâng cao của vài nghìn đến vài chục nghìn năm gần đây, vùng đất thấp quanh đây bị biển hay vùng nước lợ phủ. Những khối núi trở thành đảo, mỏm đất nhô lên.
3. Thời phù sa bồi: biển rút dần, sông Mê Kông mang phù sa bồi lấp vùng trũng. Đồng bằng lan rộng quanh chân núi, biến đảo thành núi giữa đồng.

Nhờ thế, chân núi Thất Sơn có những thềm cát, sỏi và đá lăn mà nhiều người cho là dấu vết của bờ biển hoặc bờ nước cũ. Chuyện núi từng là đảo được các nghiên cứu về lịch sử châu thổ nhắc tới; mức nước cụ thể ở từng thời kỳ thì vẫn là đề tài của giới chuyên môn.

Núi Cấm: nóc nhà châu thổ

Núi Cấm là khối lớn nhất và cao nhất, khoảng 710 m theo con số phổ biến. Trên đỉnh và sườn núi có nhiều đá tảng granit chồng chất, xen rừng và vườn cây ăn trái. Nhờ cao hơn hẳn xung quanh, trên núi mát hơn chân núi vài độ, thường có mây và sương buổi sáng, cảnh hiếm có ở miền Tây Nam Bộ.

Đỉnh núi có hồ Thuỷ Liêm và nhiều chùa, am thờ. Núi Cấm và cả vùng Thất Sơn từ thế kỷ 19 đã gắn với các dòng tín ngưỡng, tu hành dân gian Nam Bộ, nhiều người lên núi ở ẩn tu hành. Có nhiều giai thoại về chuyện "núi cấm" vì sao bị cấm; các giai thoại khác nhau và nên được xem là chuyện kể dân gian.

Đá granit, nước và cây thốt nốt

Đất quanh chân Thất Sơn khác với đất phù sa đồng bằng: nó là đất cát pha, sỏi, phong hoá từ granit, giữ nước kém. Mùa khô ở đây khô và nóng hơn những vùng ven sông. Giếng tự nhiên trên núi Dài Năm Giếng hay các mạch nước trong khe đá vì thế từng là nguồn nước quý.

Cây thốt nốt là biểu tượng của vùng này, mọc thành hàng trên bờ ruộng giữa đồng bằng và chân núi. Thốt nốt chịu hạn tốt, sống được trên đất cát nghèo, và từ lâu là cây gắn với đời sống người Khmer: lấy nước làm đường, lấy lá lợp nhà, lấy trái ăn.

Vùng này có đông người Khmer, người Việt và người Chăm sinh sống. Chùa Khmer với mái cong nằm giữa những rặng thốt nốt và nền núi đá là cảnh rất riêng của Tri Tôn, Tịnh Biên.

Thất Sơn trong bức tranh châu thổ

Đứng trên núi Cấm nhìn xuống, ta thấy rõ châu thổ như một tấm thảm phẳng. Phía đông là vùng ruộng ven sông Hậu, phía nam là vùng trũng Tứ giác Long Xuyên trải tới Hà Tiên, phía tây là đồng bằng bên kia biên giới. Các con kênh đào thẳng tắp như kênh Vĩnh Tế (đào đầu thế kỷ 19 thời Nguyễn, nối Châu Đốc với Hà Tiên) cắt ngang vùng thấp, chạy sát chân dãy núi.

Núi Thất Sơn cũng là nơi người dân và gia súc từng lên trú tạm khi nước lớn tràn đồng mỗi năm, vì đây là vùng đất cao hiếm hoi giữa bốn bề nước.

Đến Thất Sơn, nhìn gì

• Đường từ Châu Đốc vào Tịnh Biên: thấy rõ ranh giới đột ngột giữa đồng bằng phẳng và núi đá, không có đồi chuyển tiếp.
• Sườn núi Cấm: những tảng granit tròn chồng lên nhau, dấu hiệu điển hình của granit phong hoá.
• Chân núi Cô Tô và vùng Tri Tôn: hàng thốt nốt, ruộng và chùa Khmer, đời sống trên đất cát pha.
• Từ đỉnh nhìn xuống: kênh Vĩnh Tế, Tứ giác Long Xuyên và đồng bằng bên kia biên giới.

Đường lên núi Cấm có nhiều đoạn dốc; leo bộ vào giữa trưa mùa khô rất mệt, nên đi sớm. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức và Đại Nam nhất thống chí có chép về các núi vùng này dưới tên chữ, có thể đối chiếu với bản đồ hiện nay.