Cô Tô và quần đảo Vân Đồn: những đảo đá trầm tích vùng Đông Bắc

Cô Tô và phần đảo phía ngoài của Vân Đồn là những đảo đá trầm tích — cát kết, bột kết, cuội kết, đá phiến — ở vùng biển Đông Bắc, thuộc tỉnh Quảng Ninh, hiện là hai đặc khu Cô Tô và Vân Đồn. Khác với các khối đá vôi vách đứng của Hạ Long và Bái Tử Long ngay cạnh, các đảo này có đồi thoải, rừng, suối nhỏ và những bãi cát dài do gió mùa đông bắc và sóng bồi đắp. Đó là lý do người ta sống, làm ruộng trên Cô Tô, Quan Lạn, Minh Châu từ lâu, trong khi đảo đá vôi gần như không có làng trên bờ.

Hai loại đảo cạnh nhau ở vùng biển Quảng Ninh

Vùng biển Quảng Ninh có số đảo nhiều nhất Việt Nam, nhưng không phải đảo nào cũng giống nhau. Chia đơn giản thì có hai loại:

Phần đảo đá vôi của Vân Đồn, nằm trong vịnh Bái Tử Long, được kể ở danh mục Vịnh & bờ biển. Bài này đi vào loại thứ hai: những đảo "đất" ở phía ngoài.

Cô Tô: đảo đá xếp lớp ở ngoài cùng

Đặc khu Cô Tô gồm đảo Cô Tô lớn, Cô Tô con, đảo Thanh Lân, đảo Trần và nhiều hòn nhỏ, nằm ở phía ngoài cùng của vùng biển Quảng Ninh, xa bờ hơn quần đảo Vân Đồn. Tổng diện tích đất nổi chừng vài chục km², trong đó Cô Tô lớn và Thanh Lân là hai đảo chính.

Đá kể chuyện

Đá Cô Tô chủ yếu là cát kết, bột kết và cuội kết, nhiều nơi có màu nâu đỏ, nâu vàng. Đây là đá hình thành từ cát, sỏi, bùn lắng trong môi trường cổ, sau bị nén chặt, uốn nếp và nâng lên. Ở những mũi đá ven biển, các lớp đá nghiêng dốc, có chỗ dựng gần thẳng đứng. Sóng biển khoét lớp mềm, để lại lớp cứng thành gờ, thành răng cưa; mặt đá bị mài phẳng thành bãi đá lộ khi triều thấp. Bãi đá ở Cô Tô con là ví dụ rõ: các lớp đá xếp nghiêng thành từng hàng chạy ra biển.

Bãi cát và gió

Giữa các mũi đá là những vịnh nhỏ có bãi cát dài như Hồng Vàn, Vàn Chảy. Cát ở đây chủ yếu là thạch anh từ đá cát kết bị phá huỷ, mịn và sáng màu. Gió mùa đông bắc mạnh thổi cát vào sâu, tạo cồn cát thấp sau bãi; rừng phi lao được trồng để giữ cồn.

Địa hình Cô Tô là đồi thấp, đỉnh tròn, độ cao chỉ khoảng trăm mét trở xuống. Đồi đủ để giữ một ít nước mưa thành khe suối nhỏ và hồ chứa, nuôi ruộng lúa và vườn trong các thung lũng giữa đồi — cảnh hiếm thấy trên một hòn đảo xa bờ.

Đảo Trần và rừng

Đảo Trần nằm tách riêng khỏi cụm chính, ít người ở, rừng tự nhiên còn khá tốt. Thanh Lân có những thung lũng và bãi cát rộng. Rừng trên các đảo này giữ đất cho sườn đồi đá trầm tích — loại đá dễ bị rửa trôi nếu mất lớp phủ thực vật.

Vân Đồn phía ngoài: Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng

Đặc khu Vân Đồn có hơn 600 hòn đảo, phần lớn là đảo đá vôi trong vịnh Bái Tử Long. Nhưng ở phía ngoài, dọc theo rìa biển khơi, là một chuỗi đảo trầm tích dài và hẹp: Quan Lạn, Minh Châu, Ngọc Vừng, Thắng Lợi. Đảo lớn Cái Bầu ở sát đất liền cũng chủ yếu là đồi núi đất.

Đảo dài, chạy song song bờ

Quan Lạn và Minh Châu là những đảo hẹp, dài, chạy theo hướng gần đông bắc – tây nam, cùng hướng với các nếp uốn đá của vùng Đông Bắc. Mặt quay ra biển khơi đón sóng, có bãi cát dài và cồn cát cao; mặt quay vào trong là vùng nước lặng có bãi triều bùn và rừng ngập mặn. Một hòn đảo mà hai mặt khác hẳn nhau chính vì một bên đón sóng gió mùa, một bên khuất.

Cồn cát và rừng trâm

Gió mùa đông bắc thổi cát từ bãi biển vào, tạo thành những cồn cát khá cao chạy dọc bờ. Trên một số cồn cát ở Minh Châu và Quan Lạn còn rừng trâm cổ thụ — loài cây bám được cát, giữ cát không cho gió thổi lấn vào làng. Rừng trâm là một trong những sinh cảnh đặc biệt của các đảo trầm tích Đông Bắc.

Bãi cát và sá sùng

Bãi cát mịn ở Quan Lạn, Minh Châu là nơi sống của sá sùng, một loài giun biển đào hang trong cát, được khai thác làm đặc sản. Sá sùng chỉ sống ở cát sạch, chặt, nên chúng là dấu chỉ khá tốt cho chất lượng bãi.

Vì sao đảo đá trầm tích "dễ sống" hơn đảo đá vôi

• Nước: đá trầm tích vụn ít bị hoà tan, không có hang ngầm hút hết nước như đá vôi. Nước mưa chảy trên mặt thành khe suối và thấm vào lớp đất phong hoá thành nước ngầm nông.
• Đất: cát kết, bột kết phong hoá thành đất feralit pha cát, đủ dày để trồng lúa, khoai, rau và cây ăn quả.
• Bờ: sườn thoải và bãi cát dài cho thuyền cập bến dễ dàng, làng có thể dựng ngay sau bãi.

Vì thế Vân Đồn có lịch sử cư trú và giao thương lâu đời. Sử cũ chép năm 1149, thời Lý Anh Tông, triều đình lập trang Vân Đồn làm nơi thuyền buôn nước ngoài neo đậu — các bến cổ nằm trong vùng đảo Quan Lạn và các đảo lân cận. Một vùng đảo có nước ngọt, có lạch sâu kín gió giữa các đảo là nơi lý tưởng cho thương cảng.

Biển và mùa đông lạnh

Vùng biển Đông Bắc có mùa đông lạnh do gió mùa đông bắc. Nước biển mùa đông nguội đi đáng kể, nên rạn san hô ở đây nhỏ và ít loài hơn so với miền Trung, miền Nam. Bù lại, vùng nước nông, nhiều bãi triều và rừng ngập mặn giữa các đảo là nơi sinh sản của nhiều loài tôm cá, ngán, sò. Rong biển phát triển trên các bãi đá vào mùa lạnh.

Gió mùa đông bắc cũng khiến tàu ra Cô Tô thường phải nghỉ vào những ngày biển động. Đảo càng xa bờ thì càng phụ thuộc thời tiết.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm

• Bảo tàng Quảng Ninh ở Hạ Long có phần tự nhiên về địa chất, biển đảo và phần lịch sử thương cảng Vân Đồn.
• Ở Quan Lạn còn đình Quan Lạn và các di tích liên quan đến thương cảng Vân Đồn — nhìn chúng cùng với các lạch nước giữa đảo để hiểu vì sao cảng đặt ở đây.
• Khi đứng ở một mũi đá Cô Tô, thử theo dõi một lớp đá từ vách ra tới thềm: thấy được độ nghiêng của lớp là hiểu đá đã bị uốn như thế nào.
• Đọc thêm: Atlat Địa lí Việt Nam (trang vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ, trang biển đảo); tài liệu của Vườn quốc gia Bái Tử Long về các sinh cảnh đảo.