Cù Lao Chàm: cụm đảo granit trước cửa Hội An hình thành thế nào

Cù Lao Chàm là cụm tám hòn đảo đá granit nằm cách cửa Đại (cửa sông Thu Bồn) khoảng 15 km, nay thuộc TP Đà Nẵng. Đảo lớn nhất là Hòn Lao, có núi, suối, rừng và là nơi duy nhất có dân sinh sống. Quanh đảo là rạn san hô, thảm cỏ biển và vách đá có chim yến làm tổ; năm 2009, vùng Cù Lao Chàm – Hội An được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Tám hòn đảo trước cửa sông Thu Bồn

Cù Lao Chàm gồm các hòn: Hòn Lao, Hòn Dài, Hòn Mồ, Hòn Khô Mẹ, Hòn Khô Con, Hòn Lá, Hòn Tai và Hòn Ông. Tổng diện tích phần đất nổi khoảng 15 km², phần lớn thuộc Hòn Lao. Các hòn còn lại nhỏ, vách dốc, phủ cây bụi và rừng thưa.

Trước khi sắp xếp hành chính năm 2025, Cù Lao Chàm là xã đảo Tân Hiệp của đô thị Hội An, tỉnh Quảng Nam. Quảng Nam nay nhập vào TP Đà Nẵng, nên cụm đảo thuộc TP Đà Nẵng. Khu dân cư nằm ở hai vịnh nhỏ phía tây Hòn Lao là Bãi Làng và Bãi Hương — phía khuất gió mùa đông bắc, hướng về đất liền.

Vị trí của cụm đảo rất đáng chú ý: nó đứng ngay trước cửa sông Thu Bồn, giữa vịnh Đà Nẵng ở phía bắc và đồng bằng ven biển Quảng Nam cũ ở phía nam. Từ bờ biển Hội An nhìn ra, Cù Lao Chàm là dãy núi xanh nằm ngang chân trời.

Đảo đá granit: núi đất liền nhô lên giữa biển

Cù Lao Chàm là đảo đá gốc, nền chủ yếu là đá granit — loại đá macma xâm nhập lộ ra ở nhiều khối núi ven biển miền Trung. Vào thời băng hà cuối cùng, mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng một trăm mét, vùng biển giữa Cù Lao Chàm và Hội An là đồng bằng khô, cụm đảo là một dãy đồi núi ven biển. Biển dâng lên sau đó tách nó khỏi đất liền.

Granit để lại dấu ấn rõ trên cảnh quan:

• Đường bờ khúc khuỷu, nhiều mũi đá và vịnh nhỏ — mỗi vịnh nhỏ thường có một bãi cát hẹp.
• Những tảng đá tròn lớn nằm chồng chất ở chân vách và mép nước, do granit nứt theo khe rồi bị phong hoá bào tròn.
• Cát bãi có hạt thô, sáng màu, lẫn mảnh san hô và vỏ sinh vật từ rạn gần bờ.
• Vách đá đứng ở mặt đón sóng gió mùa bị sóng khoét thành hốc và hang nông, nơi chim yến làm tổ.

Núi, suối và rừng trên Hòn Lao

Hòn Lao có núi cao vài trăm mét chạy dọc thân đảo. Núi đủ cao để giữ hơi ẩm từ biển, tạo mưa và nuôi các con suối nhỏ chảy xuống Bãi Làng, Bãi Hương. Nhờ vậy, khác với các đảo núi lửa hay đảo san hô khát nước, Hòn Lao có nguồn nước ngọt tự nhiên đủ cho một cộng đồng dân cư nhỏ.

Rừng trên Hòn Lao là rừng nhiệt đới thường xanh, nhiều tầng ở thung lũng và sườn khuất gió, thưa dần thành cây bụi ở sườn dốc đón gió và đỉnh núi. Trên đảo còn những dấu tích người xưa dùng nước từ lâu, như giếng cổ ở Bãi Làng thường được gắn với thời Champa.

Rừng và suối liên kết chặt với biển. Rừng giữ đất, không cho bùn đất trôi xuống phủ lên san hô ven bờ; suối mang nước ngọt và chất dinh dưỡng vừa phải cho vùng nước gần bờ. Mất rừng ở đây sẽ làm hại rạn san hô ngay bên dưới.

Rạn san hô, cỏ biển và cua đá

Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm được lập để giữ các hệ sinh thái biển quanh đảo. Dưới nước có ba kiểu sinh cảnh chính:

Trên cạn, loài nổi tiếng nhất là cua đá — loài cua sống trên rừng, chỉ xuống biển khi thả trứng. Chúng đào hang trong đất rừng và khe đá, nên rừng còn thì cua còn. Việc khai thác cua đá được quy định chặt để giữ quần thể.

Chim yến và hang đá

Vách đá granit ở nhiều hòn như Hòn Khô, Hòn Lá, Hòn Tai có nhiều hốc, hang nông do sóng khoét vào khe nứt. Chim yến hàng (yến làm tổ ăn được) chọn những hang tối, ẩm, cao trên mặt nước để làm tổ bằng nước bọt. Nghề khai thác tổ yến ở Cù Lao Chàm có từ lâu đời và từng được tổ chức thành đội riêng dưới thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn.

Ở góc nhìn địa lý, chim yến ở đây là "sản phẩm" của địa chất: không có granit nứt nẻ và sóng biển khoét hang thì không có chỗ cho yến làm tổ. Đó cũng là lý do hang yến nằm ở những vách chịu sóng mạnh, khó tiếp cận.

Đảo và sông: một khu dự trữ sinh quyển nối liền

Năm 2009, UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Điểm đặc biệt của khu này là nó không chỉ khoanh vùng đảo, mà nối liền từ đảo qua cửa sông Thu Bồn, rừng dừa nước ở vùng nước lợ Cẩm Thanh tới đô thị cổ Hội An.

Cách khoanh như vậy dựa trên một thực tế địa lý: sông Thu Bồn đổ ra biển ngay trước Cù Lao Chàm. Mùa lũ, nước sông đục phù sa lan ra tới vùng biển quanh đảo, mang theo cả chất dinh dưỡng lẫn rác và bùn. Nước ngọt nhiều làm độ mặn quanh đảo giảm, san hô chịu áp lực. Cho nên chuyện giữ rạn san hô ở Cù Lao Chàm phụ thuộc một phần vào những gì diễn ra trên lưu vực sông, không chỉ trên đảo.

Dấu vết lịch sử trên một hải trình cổ

Cù Lao Chàm nằm trên tuyến hàng hải ven bờ Đông Nam Á từ rất sớm. Thời Champa, cụm đảo là nơi thuyền buôn ghé lấy nước ngọt và tránh gió trước khi vào cửa sông, nhiều nguồn sử nước ngoài nhắc đến nó với tên gần giống "Chàm". Các cuộc khảo cổ trên đảo tìm thấy dấu vết cư trú và mảnh gốm nhiều thời kỳ. Lý do địa lý đơn giản: một đảo có nước ngọt, có vịnh kín gió nằm ngay trước một cửa sông lớn là điểm dừng tự nhiên của tàu thuyền.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm

• Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm có khu trưng bày giới thiệu rạn san hô, cỏ biển và các quy định bảo tồn.
• Ở Hội An, các bảo tàng của thành phố cổ có hiện vật gốm thương mại tìm thấy trên tuyến hàng hải qua Cù Lao Chàm.
• Khi xuống nước ngắm san hô, không đứng lên rạn, không chạm hay bẻ san hô; khi lên rừng, không bắt cua đá ngoài quy định.
• Đọc thêm hồ sơ khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An trên trang của UNESCO (chương trình Con người và Sinh quyển).