Phú Quý là một đảo núi lửa thấp ngoài khơi Nam Trung Bộ, nay là đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng, cách Phan Thiết khoảng 120 km. Đảo chính rộng khoảng 16 km², nền đá bazan phủ cát, xung quanh có rạn san hô và hơn chục hòn nhỏ. Nằm giữa vùng biển lộng gió và có hiện tượng nước trồi, Phú Quý là một trong những đảo hậu cần nghề cá quan trọng của Nam Trung Bộ.
Phú Quý nằm ở đâu
Đảo nằm trên thềm lục địa phía đông nam vùng biển Bình Thuận cũ, ngoài khơi dải bờ biển khô hạn của Nam Trung Bộ. Theo các tài liệu phổ thông, khoảng cách từ cảng Phan Thiết ra đảo là khoảng 120 km, tức chừng 60 hải lý. Tên cổ của đảo là Cù Lao Thu, cái tên vẫn còn được dân địa phương và sách địa chí nhắc tới.
Ngoài đảo chính còn có các hòn nhỏ như Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng nằm rải quanh, có hòn chỉ là khối đá trơ trọi giữa sóng. Đảo chính có hình gần bầu dục, dân cư sống quanh vành ngoài, phần giữa là ruộng màu và những đồi thấp.
Phú Quý thuộc tỉnh Bình Thuận trước tháng 7/2025; sau khi sắp xếp, Bình Thuận nhập vào Lâm Đồng nên Phú Quý là đặc khu của tỉnh Lâm Đồng. Một tỉnh vốn quen với hình ảnh cao nguyên nay có thêm một hòn đảo giữa biển.
Một đảo núi lửa thấp và bị cát phủ
Thềm lục địa Nam Trung Bộ là nơi có nhiều dấu vết núi lửa bazan trẻ. Phú Quý là một trong những đảo hình thành từ hoạt động này. Khác với Lý Sơn — nơi các miệng núi lửa còn hình phễu rõ ràng — Phú Quý thấp và tròn hơn, đồi núi lửa đã bị bào mòn nhiều, chỉ còn vài ngọn đồi như núi Cao Cát nhô lên trên mặt đảo.
Hai thứ làm Phú Quý trông "mềm" hơn Lý Sơn:
- Gió: vùng biển này có gió mạnh và kéo dài, gió cuốn cát từ bãi lên phủ thành đồi cát, cồn cát trên mặt đảo, che bớt đá bazan bên dưới.
- Cát sinh vật: rạn san hô quanh đảo liên tục cung cấp mảnh vỡ san hô, vỏ sò, vỏ trùng lỗ. Sóng đưa chúng lên bờ thành bãi cát trắng, xen với đá đen của bazan.
Kết quả là một hòn đảo có hai màu đặc trưng: đen của đá núi lửa ở những mũi nhô và thềm đá, trắng vàng của cát ở bãi và cồn.
Đảo Tro năm 1923: núi lửa từng phun gần Phú Quý
Vùng biển quanh Phú Quý không chỉ có núi lửa cổ. Khoảng năm 1923, một đợt phun trào dưới biển ở gần đây đã đẩy lên một hòn đảo nhỏ làm bằng tro và mảnh vụn núi lửa, người Pháp đặt tên là đảo Tro (Île des Cendres). Đảo mới cấu tạo từ vật liệu rời, không có dung nham cứng giữ lại, nên sóng biển bào mòn nhanh và nó biến mất sau một thời gian ngắn. Nơi đó ngày nay chỉ còn là một bãi ngầm.
Câu chuyện đảo Tro cho thấy hoạt động núi lửa ở thềm lục địa Nam Trung Bộ đã xảy ra trong thời lịch sử, chứ không chỉ cách đây hàng triệu năm. Các nhà địa chất xếp vùng này vào dải núi lửa trẻ của Việt Nam. Tuy vậy, Phú Quý hiện nay là đảo núi lửa đã tắt, không có dấu hiệu hoạt động trên đảo.
Gió, nước trồi và ngư trường
Phú Quý nằm ở một trong những vùng biển nhiều gió nhất Việt Nam. Mùa đông, gió đông bắc thổi mạnh qua vùng biển trống trải giữa đất liền và đảo; mùa hè có gió tây nam. Gió mạnh cũng là lý do đảo được chọn đặt các tua-bin điện gió từ đầu thập niên 2010.
Gió tây nam mùa hè còn tạo ra một hiện tượng quan trọng: nước trồi. Gió thổi dọc bờ biển Nam Trung Bộ đẩy lớp nước mặt ra khơi; nước sâu lạnh, giàu dinh dưỡng trồi lên thế chỗ. Nước giàu dinh dưỡng nuôi sinh vật phù du, phù du nuôi cá nhỏ, cá nhỏ kéo cá lớn tới. Vì vậy vùng biển Nam Trung Bộ, trong đó có quanh Phú Quý, là một trong những ngư trường giàu nhất Việt Nam.
Phú Quý vì thế là nơi tàu cá ghé lấy nước, nhiên liệu, đá lạnh và tránh gió. Vị trí giữa biển biến đảo thành bến đỗ cho đội tàu đánh bắt xa bờ — một chức năng mà đất liền ở quá xa không làm thay được.
Nước ngọt, đất và cây trên đảo
Phú Quý chịu hai cái khó cùng lúc: nền bazan và cát đều thấm nước nhanh, trong khi vùng biển Nam Trung Bộ vốn ít mưa hơn nhiều vùng khác. Đảo không có sông, chỉ có giếng và hồ chứa nước mưa. Nước ngầm trong lớp đá và cát là nguồn chính, nhưng hút quá mạnh thì nước mặn dễ lấn vào.
Đất bazan pha cát trồng được bắp, đậu, rau màu và cây ăn quả chịu hạn. Rừng tự nhiên trên đảo gần như không còn, thay vào đó là phi lao, keo trồng chắn gió cát ven bờ — hàng cây giữ cho cồn cát không lấn vào làng và ruộng.
Biển quanh đảo: rạn san hô và thềm đá
Quanh Phú Quý có rạn san hô viền mọc trên thềm đá bazan. Nước biển ở đây trong hơn vùng ven bờ đất liền vì xa các cửa sông mang phù sa. Thềm đá ven bờ lộ ra khi triều thấp là nơi sống của ốc, cua, rong. Các hòn nhỏ quanh đảo có vách đá dốc, chỗ trú của chim biển.
| Đặc điểm | Phú Quý | Lý Sơn |
|---|---|---|
| Kiểu đảo | Núi lửa bazan, bị cát phủ nhiều | Núi lửa bazan – tuff, miệng núi còn rõ |
| Diện tích đảo chính | Khoảng 16 km² | Khoảng 10 km² (cả đặc khu) |
| Khoảng cách tới bờ | Khoảng 120 km | Khoảng 30 km |
| Địa hình nổi bật | Đồi thấp, cồn cát, bãi cát trắng | Năm miệng núi lửa, vách tuff phân lớp |
| Vùng biển | Nhiều gió, có nước trồi mùa hè | Gần bờ, đón gió mùa đông bắc |
Đời sống gắn với biển
Người Phú Quý chủ yếu làm nghề biển. Như nhiều làng chài miền Trung, đảo có tục thờ cá voi (cá Ông), với các lăng thờ lưu giữ xương cá voi dạt vào bờ. Ở góc nhìn địa lý, tục thờ này phản ánh một sự thật: vùng biển quanh đảo nằm trên đường di chuyển của cá voi và các loài cá lớn — điều chỉ có ở vùng biển sâu, giàu thức ăn như ngoài khơi Nam Trung Bộ.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm về Phú Quý
- Trên đảo, các lăng thờ cá Ông có lưu giữ xương cá voi — nơi thấy được quy mô sinh vật lớn của vùng biển này.
- Quan sát bờ biển: chỗ nào là đá bazan đen, chỗ nào là cát san hô trắng; sự đan xen ấy kể lại lịch sử núi lửa và rạn san hô của đảo.
- Đọc thêm về nước trồi Nam Trung Bộ trong các công bố của Viện Hải dương học Nha Trang; bảo tàng của viện có mẫu sinh vật của vùng biển này.
- Atlat Địa lí Việt Nam: trang Duyên hải Nam Trung Bộ và trang biển đảo, để thấy vị trí Phú Quý so với đất liền và các ngư trường.
Câu hỏi thường gặp
Đảo Phú Quý thuộc tỉnh nào?
Phú Quý nay là đặc khu Phú Quý thuộc tỉnh Lâm Đồng. Trước tháng 7/2025, đảo thuộc tỉnh Bình Thuận; Bình Thuận đã nhập vào Lâm Đồng trong đợt sắp xếp đơn vị hành chính.
Đảo Phú Quý cách Phan Thiết bao xa?
Theo các tài liệu phổ thông, Phú Quý cách Phan Thiết khoảng 120 km, tức chừng 60 hải lý. Đây là một trong những đảo có người ở xa bờ nhất vùng Nam Trung Bộ.
Phú Quý có phải đảo núi lửa không?
Có. Phú Quý hình thành từ hoạt động núi lửa bazan trên thềm lục địa Nam Trung Bộ, nhưng đồi núi lửa đã bị bào mòn và phủ nhiều cát nên không rõ hình miệng núi như Lý Sơn. Núi lửa trên đảo đã tắt.
Đảo Tro gần Phú Quý là gì?
Đảo Tro là một hòn đảo nhỏ bằng tro và mảnh vụn núi lửa nổi lên sau đợt phun trào dưới biển khoảng năm 1923 ở vùng biển gần Phú Quý. Vật liệu rời bị sóng bào mòn nhanh nên đảo biến mất, chỉ còn bãi ngầm.
Vì sao vùng biển Phú Quý nhiều cá?
Mùa hè, gió tây nam đẩy nước mặt ra khơi, nước sâu giàu dinh dưỡng trồi lên thế chỗ, nuôi sinh vật phù du và cá. Hiện tượng nước trồi này khiến vùng biển Nam Trung Bộ, trong đó có quanh Phú Quý, trở thành ngư trường giàu.
