Dãy Bạch Mã: nhánh núi granit đâm ngang ra biển giữa Huế và Đà Nẵng

Dãy Bạch Mã là nhánh núi tách ra từ Trường Sơn, chạy gần như theo hướng tây – đông và đâm thẳng ra Biển Đông, nằm trên ranh giới TP Huế và TP Đà Nẵng. Đỉnh Bạch Mã cao khoảng 1.450 m, chỉ cách bờ biển chừng hai chục cây số. Vì đứng chắn ngang dải đất miền Trung, dãy núi này là một trong những ranh giới tự nhiên quan trọng nhất của Việt Nam: về địa hình, về khí hậu và cả về sinh vật.

Một dãy núi chạy ngang giữa dải đất dọc

Phần lớn núi miền Trung chạy song song với bờ biển, theo hướng tây bắc – đông nam. Dãy Bạch Mã là ngoại lệ. Từ khối núi biên giới phía tây, một nhánh núi tách ra, chạy về phía đông, càng ra biển càng hẹp lại rồi kết thúc bằng những mỏm đá ngâm chân trong nước. Đoạn cuối cùng ấy là nơi có đèo Hải Vân và mũi đá nhô ra biển.

Nhìn trên bản đồ, dãy Bạch Mã giống một cánh tay chắn ngang dải đất hẹp. Phía bắc là đồng bằng Thừa Thiên và đầm phá Tam Giang – Cầu Hai; phía nam là đồng bằng Quảng Nam – Đà Nẵng với các con sông Cu Đê, Vu Gia, Thu Bồn. Muốn đi từ Huế vào Đà Nẵng bằng đường bộ, xưa nay chỉ có hai lựa chọn: vượt núi qua đèo hoặc chui núi qua hầm.

Núi granit và những tảng đá tròn

Phần lớn dãy Bạch Mã là đá granit, loại đá magma kết tinh dưới sâu rồi được nâng lên và lộ ra khi lớp đá phía trên bị bào mòn. Granit có tính chất rất dễ nhận ra ngoài thực địa: nó nứt theo các khe vuông góc, nước mưa thấm vào các khe ấy và phong hoá dần từ cạnh vào, làm các khối đá bo tròn lại. Kết quả là những tảng đá tròn to như cái nhà nằm chồng lên nhau ở lòng suối, sườn núi, mỏm biển.

Suối trên Bạch Mã chảy qua nền granit nên có nhiều thác, nhiều vũng nước sâu trong như gương, lòng suối toàn đá tảng nhẵn. Thác Đỗ Quyên và cụm Ngũ Hồ (năm vũng nước nối nhau bằng những thác nhỏ) là ví dụ điển hình: nước khoét lõm đá granit thành các bể tự nhiên rồi tràn xuống bậc kế tiếp.

Đất phong hoá từ granit là đất feralit nhiều cát thô, dễ bị rửa trôi khi mất rừng. Vì vậy giữ rừng trên sườn dốc Bạch Mã quan trọng hơn ở những nơi đất dày.

Bức tường giữa hai miền khí hậu

Chuyện khí hậu chỉ cần hiểu ở mức hệ quả địa hình. Gió mùa đông bắc thổi từ phương bắc xuống, khi gặp dãy Bạch Mã chắn ngang thì bị chặn lại phần lớn. Phía bắc dãy núi có mùa đông lạnh hơn và mưa nhiều vào thu đông; phía nam dãy núi ít chịu khối khí lạnh, nóng quanh năm hơn. Bản thân sườn núi đón gió và mây nên Bạch Mã là một trong những nơi mưa nhiều của cả nước.

Trong sách địa lí, dãy Bạch Mã được dùng làm ranh giới giữa hai miền khí hậu phía bắc và phía nam. Chi tiết về khí hậu đã có nhiều tài liệu chuyên; ở đây chỉ cần nhớ: một dãy núi chưa tới 1.500 m, nếu đặt đúng hướng, đủ sức chia đôi khí hậu của cả một đất nước.

Nơi gặp nhau của sinh vật hai miền

Vì nằm đúng ranh giới, rừng Bạch Mã có cả những loài quen ở phía bắc lẫn những loài đặc trưng phía nam. Nhiều tài liệu sinh học gọi đây là vùng chuyển tiếp hay "giao thoa" của hai luồng thực vật, động vật. Theo độ cao, rừng chuyển từ rừng kín thường xanh nhiệt đới ở chân núi lên rừng á nhiệt đới nhiều rêu, nhiều cây lá kim ở gần đỉnh.

Vườn quốc gia Bạch Mã, thành lập năm 1991, bảo vệ phần lớn rừng còn lại của dãy núi. Vườn đã ghi nhận nhiều loài chim, thú, cây gỗ có giá trị bảo tồn. Một số loài thú lớn được phát hiện ở dải Trường Sơn trong những thập niên gần đây, như sao la, mang lớn, cũng sống ở vùng núi liền kề Bạch Mã.

Khu nghỉ mát trên đỉnh và dấu vết còn lại

Vào những năm 1930, người Pháp làm đường và xây khu nghỉ mát trên gần đỉnh Bạch Mã, với hàng trăm biệt thự. Lý do vẫn là độ cao: ở độ cao trên 1.000 m, khí hậu mát quanh năm so với vùng đồng bằng Huế, Đà Nẵng nóng nực. Khu nghỉ này bỏ hoang từ giữa thế kỷ 20. Nhiều nền móng, bậc đá, ống khói biệt thự cũ vẫn còn trong rừng, một số đã được phục dựng.

Chuyện này giải thích một điều: các khu nghỉ mát kiểu Pháp ở Việt Nam phần nhiều nằm trên những khối núi đứng riêng, cao vừa phải và gần đô thị ven biển hay đồng bằng: Sa Pa, Tam Đảo, Ba Vì, Bạch Mã, Bà Nà. Địa hình chọn chỗ, không phải ngẫu nhiên.

Dưới chân núi: đầm, vịnh và đồng bằng

Ở chân núi phía bắc, nơi dãy núi gặp biển, là vịnh Lăng Cô và đầm Lập An. Đầm Lập An là vùng nước lợ khép kín, được ngăn với biển bởi một dải cát hẹp, phía sau là vách núi Bạch Mã đổ xuống. Cảnh này cho thấy cùng lúc ba thứ: núi granit, cồn cát do sóng và dòng ven bờ bồi lên, và vùng nước lợ bị kẹp giữa.

Ở chân núi phía nam là vịnh Đà Nẵng, với bán đảo Sơn Trà ở phía đối diện. Hai bên dãy núi là hai đồng bằng ven biển tách biệt, mỗi đồng bằng có hệ thống sông riêng. Từ xưa, dãy Bạch Mã đã là ranh giới hành chính và văn hoá: vùng Thuận Hoá phía bắc và vùng Quảng Nam phía nam.

Đến Bạch Mã, nhìn gì

• Đường lên đỉnh: dài, dốc, quanh co. Để ý rừng đổi dần theo độ cao, cây thấp hơn và nhiều rêu hơn khi gần đỉnh.
• Vọng Hải Đài trên đỉnh: ngày trời quang nhìn thấy đầm Cầu Hai, vịnh Lăng Cô, dải núi chạy ra biển. Đây là cách nhanh nhất để hiểu vì sao dãy núi là "bức tường ngang".
• Ngũ Hồ, thác Đỗ Quyên: đá granit bị nước khoét, bào tròn. Lòng suối trơn, nước lên nhanh khi có mưa trên nguồn.
• Đầm Lập An dưới chân núi: núi, cát và nước lợ trong cùng một khung cảnh.

Mây trên Bạch Mã xuống rất nhanh và mưa nhiều, đường đỉnh có lúc phải đóng. Nên hỏi ban quản lý vườn trước khi lên. Tài liệu giới thiệu của Vườn quốc gia Bạch Mã có danh mục loài và bản đồ các tuyến đường mòn.