Đèo Bảo Lộc và đèo Prenn: hai bậc thang lên cao nguyên Lâm Viên

Đèo Bảo Lộc và đèo Prenn là hai bậc thang trên cùng một con đường, quốc lộ 20, đưa người từ vùng thấp Đông Nam Bộ lên cao nguyên Lâm Viên. Đèo Bảo Lộc leo từ vùng đồi thấp khoảng vài trăm mét lên cao nguyên Di Linh – Bảo Lộc ở độ cao khoảng 800 – 1.000 m. Đèo Prenn leo tiếp bậc thứ hai, từ vùng Đức Trọng – Liên Khương lên Đà Lạt ở khoảng 1.500 m. Cả hai không vượt yên ngựa giữa hai đỉnh, mà leo lên mép những bậc cao nguyên xếp tầng.

Tây Nguyên phía nam: những bậc thang khổng lồ

Muốn hiểu hai con đèo này, cần hình dung địa hình phía nam Tây Nguyên như một cầu thang ba bậc:

Mỗi bậc là một mặt tương đối bằng phẳng, gợn sóng, rộng hàng trăm, hàng nghìn cây số vuông. Giữa các bậc là những sườn dốc dài, nơi địa hình đột ngột tăng độ cao vài trăm mét chỉ trong mươi cây số. Đường đi bộ hay đường ô tô đều phải leo qua các sườn dốc ấy, tạo thành đèo.

Khác với đèo vượt núi như Ô Quy Hồ hay Hải Vân, ở đây khi lên tới đỉnh đèo, người đi không xuống dốc bên kia mà chạy tiếp trên mặt cao nguyên. Đó là kiểu đèo leo bậc, rất phổ biến ở phía nam Tây Nguyên.

Đèo Bảo Lộc: bậc thứ nhất

Đèo Bảo Lộc nằm giữa vùng Đạ Huoai phía dưới và cao nguyên Bảo Lộc phía trên, cùng thuộc tỉnh Lâm Đồng. Đường đèo dài khoảng 10 km, uốn nhiều khúc cua gấp trên sườn dốc phía nam của cao nguyên.

Lên tới đỉnh đèo là tới mặt cao nguyên Bảo Lộc, vùng đất đỏ bazan rộng, đồi thoải, phủ kín chè và cà phê. Đất bazan ở đây do dung nham phun trào trong các thời kỳ địa chất gần đây phủ lên nền đá cũ. Sườn đèo là nơi lớp bazan bị cắt vát, lộ ra phần chuyển tiếp xuống các đá cũ bên dưới.

Sườn nam cao nguyên Bảo Lộc đón gió mùa tây nam mang hơi ẩm vào mùa hạ. Không khí bị đẩy lên theo sườn dốc, lạnh đi và đổ mưa. Vì thế vùng đèo và cao nguyên Bảo Lộc thuộc loại mưa nhiều ở phía nam, đèo thường có sương mù dày. Mưa nhiều cộng đất bazan là lý do vùng này hợp với chè, loài cây ưa ẩm và mát.

Nước từ sườn đèo chảy xuống các suối phía nam, về hệ thống sông Đồng Nai. Thác Đambri và một số thác khác gần Bảo Lộc nằm đúng ở rìa cao nguyên, nơi suối từ mặt bằng phía trên đổ xuống bậc thấp hơn. Thác ở rìa bậc là đặc điểm quen thuộc của địa hình bậc thang.

Đèo Prenn: bậc thứ hai

Đi tiếp quốc lộ 20 qua Di Linh, Đức Trọng, đường chạy trên bậc giữa. Tới vùng Liên Khương, phía trước hiện ra sườn dốc của cao nguyên Lâm Viên. Đèo Prenn leo lên sườn ấy, dài khoảng 10 km, đưa người lên cửa ngõ phía nam Đà Lạt.

Prenn khác Bảo Lộc ở chỗ bậc trên là cao nguyên Lâm Viên, không phải mặt bazan rộng mà là một khối nâng cao gồm đá granit, đá trầm tích cổ và đá phun trào, bị chia cắt thành đồi núi, có núi Lang Biang cao hơn 2.000 m ở phía bắc. Lên khỏi đèo Prenn là vào vùng đồi thông, thung lũng và hồ của Đà Lạt.

Dọc đèo có các thác Prenn, Datanla, nơi suối chảy từ cao nguyên Lâm Viên xuống bậc thấp hơn. Như ở Bảo Lộc, thác nằm ở rìa bậc, do nước đổ qua chỗ địa hình đột ngột hạ thấp.

Rừng thông ba lá phủ nhiều sườn đèo Prenn. Thông ba lá mọc tự nhiên trên cao nguyên Lâm Viên ở độ cao khoảng 1.000 – 1.800 m, chịu được đất nghèo và khí hậu mát. Sự xuất hiện của rừng thông là dấu hiệu rõ nhất cho thấy đã lên tới bậc cao.

Quãng giữa hai đèo: chạy trên mặt bậc

Giữa đỉnh đèo Bảo Lộc và chân đèo Prenn là gần trăm cây số đường chạy qua Bảo Lộc, Di Linh, Đức Trọng. Quãng này hầu như không có đèo lớn, chỉ những con dốc lên xuống theo đồi thoải. Đó chính là mặt bậc giữa, phủ phần lớn bằng đất đỏ bazan, xen những vùng đồi đá cũ. Người đi đường dễ nhận ra: đồi tròn, đất đỏ thẫm, cà phê và chè phủ kín, thỉnh thoảng có hồ nước nhỏ trong các thung lũng nông. Rồi đột ngột, phía trước hiện lên dải núi xanh sẫm của Lâm Viên, báo hiệu bậc thứ hai sắp bắt đầu. Cả quãng đường từ vùng thấp lên Đà Lạt vì thế không phải một con dốc dài liên tục, mà là leo, chạy bằng, rồi lại leo.

Lên mỗi bậc, khí hậu đổi theo

Hai bậc đèo cũng là hai bậc khí hậu. Nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6 °C mỗi 100 m độ cao:

• Vùng Đạ Huoai dưới chân đèo Bảo Lộc nóng như các vùng thấp Đông Nam Bộ.
• Cao nguyên Bảo Lộc mát hơn khoảng năm, sáu độ, hợp chè, cà phê.
• Đà Lạt trên đỉnh Prenn mát hơn nữa, quanh năm như mùa xuân ở miền Bắc, hợp rau, hoa ôn đới.

Cây trồng thay đổi theo từng bậc là bằng chứng rõ nhất. Người đi từ TP.HCM lên Đà Lạt bằng quốc lộ 20 thấy cảnh đổi từ cao su, điều ở vùng thấp sang chè, cà phê ở Bảo Lộc – Di Linh, rồi rau hoa và rừng thông ở Đà Lạt.

Đường xưa và đường nay

Quốc lộ 20 được mở từ thời Pháp thuộc, theo đúng trục bậc thang tự nhiên này. Đèo Prenn là con đường chính vào Đà Lạt từ phía nam trong suốt thế kỷ 20. Về sau, để giảm tải cho đèo, có thêm đường cao tốc và các tuyến khác lên Đà Lạt; đèo Prenn cũng đã được mở rộng.

Đèo Bảo Lộc thì vẫn là đường lên cao nguyên duy nhất của quốc lộ 20 từ phía nam, gánh lượng xe lớn. Vào mùa mưa, sạt lở trên sườn đèo là chuyện thường gặp, do đất phong hoá dày ngấm nước trên sườn dốc.

Đi qua hai bậc đèo, quan sát gì

1. Trước khi lên đèo Bảo Lộc: nhìn lên phía bắc, thấy rõ "bức tường" sườn cao nguyên dựng lên khỏi vùng đồi thấp.
2. Trên mặt cao nguyên Bảo Lộc: đồi thoải, đất đỏ bazan, đồi chè trải dài.
3. Trước đèo Prenn, vùng Liên Khương: lại thấy một bức tường thứ hai phía trước, cao hơn.
4. Trên đèo Prenn: rừng thông ba lá, dấu hiệu đã lên bậc cao nhất.

Sương mù trên đèo Bảo Lộc có lúc dày đặc vào chiều mưa; bật đèn, giữ khoảng cách và đi chậm ở các khúc cua.