Đèo Cả và đèo Cù Mông: hai nhánh núi chắn hai đầu đồng bằng Phú Yên

Đèo Cù Mông và Đèo Cả là hai con đèo vượt hai nhánh núi đâm ra biển ở Nam Trung Bộ, kẹp hai đầu đồng bằng Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk). Cù Mông ở phía bắc, ngăn vùng Quy Nhơn (Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai) với vùng Sông Cầu. Đèo Cả ở phía nam, ngăn đồng bằng Tuy Hoà với vùng Vạn Ninh của Khánh Hoà. Cả hai nay đều đã có hầm xuyên núi, nhưng đường đèo vẫn là nơi đọc rõ nhất cấu trúc "núi – đồng bằng – núi" của dải đất này.

Nam Trung Bộ: những đồng bằng bị núi chia ô

Từ Đà Nẵng vào tới Bình Thuận cũ, dãy Trường Sơn Nam đổ những nhánh núi ra sát biển như những vách ngăn. Giữa hai nhánh núi là một đồng bằng nhỏ, thường do một con sông bồi lên. Đi theo quốc lộ 1, người ta lặp đi lặp lại một chu trình: đồng bằng, đèo, đồng bằng, đèo.

Cù Mông và Đèo Cả là hai vách ngăn quanh một trong những ô đồng bằng ấy, đồng bằng Phú Yên cũ, nơi sông Ba (Đà Rằng) đổ ra biển ở Tuy Hoà. Đây thuộc loại đồng bằng rộng của Nam Trung Bộ, chính vì có sông Ba với lưu vực rộng từ Tây Nguyên đổ về.

Đèo Cù Mông: nhánh núi hẹp và vịnh Xuân Đài

Đèo Cù Mông vượt một nhánh núi tương đối thấp và hẹp, chạy từ vùng đồi núi phía tây ra biển. Đường đèo không dài, đỉnh chỉ vài trăm mét, nhưng dốc và cua gắt, từng là đoạn khó của quốc lộ 1.

Phía nam đèo là vùng Sông Cầu với đầm Cù Mông và vịnh Xuân Đài. Đây là kiểu bờ biển điển hình của nơi núi chạm biển: các mũi núi nhô ra, giữa chúng là những vũng, vịnh kín gió, sau lưng là đầm nước lợ thông ra biển qua cửa hẹp. Đầm Cù Mông và vịnh Xuân Đài từ lâu là nơi nuôi trồng thuỷ sản, vì nước kín, sóng nhỏ.

Phía bắc đèo là vùng đồi cát và đồng bằng ven biển phía nam Quy Nhơn. Hai bên đèo có cảnh quan khá giống nhau; Cù Mông không phải bức tường khí hậu như Hải Vân, mà chỉ là một vách ngăn địa hình giữa hai ô đồng bằng.

Đèo Cả: nhánh núi lớn kết thúc ở mũi Đại Lãnh

Đèo Cả vượt một nhánh núi lớn hơn nhiều, đâm từ vùng cao nguyên phía tây ra tận biển và kết thúc bằng mũi Đại Lãnh (thường gọi là mũi Điện), nơi có ngọn hải đăng nổi tiếng. "Cả" trong tiếng Việt cổ nghĩa là lớn, nên "Đèo Cả" có thể hiểu là đèo lớn, tương phản với các đèo nhỏ khác trên đường.

Khối núi ở đây chủ yếu là granit, cùng dải granit ven biển chạy dọc Nam Trung Bộ. Đường đèo cắt qua nhiều vách granit, sườn núi lổn nhổn đá tảng tròn. Ở chân đèo phía bắc là vịnh Vũng Rô, vịnh nhỏ nước sâu, ba phía là núi, kín gió. Ở chân đèo phía nam là vùng Đại Lãnh với bãi cát dài kẹp giữa núi và biển.

Núi Đá Bia

Trên nhánh núi Đèo Cả có một đỉnh nổi bật, trên chóp có khối đá lớn dựng đứng, gọi là núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn), cao khoảng 700 m. Theo sách địa chí thời Nguyễn và lời truyền tụng, sau cuộc tiến quân năm 1471, vua Lê Thánh Tông cho đặt bia ở đây làm mốc giới với Chămpa. Khối đá trên đỉnh về bản chất là một tảng granit tự nhiên bị phong hoá thành hình trụ; chuyện có văn bia khắc trên đó hay không thì các nguồn không thống nhất. Dù vậy, cái tên cho thấy từ lâu nhánh núi này đã được nhìn nhận như một ranh giới.

Ranh giới trong lịch sử mở đất

Vì chắn ngang con đường ven biển, những nhánh núi ra biển ở Nam Trung Bộ lần lượt trở thành ranh giới trong quá trình mở đất về phía nam. Vùng núi Đèo Cả là mốc sau cuộc tiến quân năm 1471. Đến đầu thế kỷ 17, chúa Nguyễn lập dinh Phú Yên ở đồng bằng giữa Cù Mông và Đèo Cả; khoảng giữa thế kỷ 17, vùng đất phía nam Đèo Cả (Khánh Hoà ngày nay) mới được sáp nhập. Trong mấy chục năm giữa hai mốc ấy, Đèo Cả là ranh giới phía nam.

Không có ranh giới tự nhiên nào rõ hơn một nhánh núi đâm ra biển: chỉ cần giữ con đèo là giữ được cửa vào ô đồng bằng phía sau.

Từ đèo đến hầm

Đèo Cả là một trong những đoạn đèo khó nhất trên quốc lộ 1 ở miền Trung: dốc, cua gấp, dễ sạt lở vào mùa mưa. Hầm Đèo Cả thông xe năm 2017, gồm hầm xuyên núi Đèo Cả và hầm Cổ Mã, rút ngắn đáng kể quãng đường và tránh được đỉnh đèo. Hầm Cù Mông đưa vào dùng năm 2019, thay cho đường đèo Cù Mông.

Đường sắt Bắc – Nam qua vùng này cũng phải vượt các nhánh núi bằng những đoạn bám sườn và hầm ngắn. Đường đèo cũ vẫn được giữ cho xe địa phương.

Cảnh quan hai bên: một lát cắt Nam Trung Bộ

Đi từ Quy Nhơn vào Nha Trang qua hai con đèo, có thể thấy gần như đủ các kiểu địa hình ven biển Nam Trung Bộ:

• Đồng bằng bồi tích: đồng bằng Tuy Hoà do sông Ba bồi, rộng, nhiều ruộng lúa.
• Đầm phá, vịnh kín: đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, vịnh Vũng Rô.
• Mũi đá và bờ đá granit: mũi Đại Lãnh, ghềnh đá chân đèo.
• Cồn cát ven biển: các dải cát chạy dọc bờ giữa các mũi núi.
• Núi granit sát biển: chính hai nhánh núi mà hai con đèo vượt qua.

Đi qua hai con đèo, quan sát gì

• Trên đỉnh Cù Mông: nhìn về phía nam thấy đầm Cù Mông và vịnh Xuân Đài, kiểu vịnh kín giữa các mũi núi.
• Đèo Cả: nhìn xuống vịnh Vũng Rô, và tìm khối đá dựng trên đỉnh núi Đá Bia.
• Vách đường: granit nứt khối, đá tảng tròn chồng lên nhau.
• Từ xa: khi đi trên đồng bằng Tuy Hoà, nhìn về hai phía bắc, nam sẽ thấy hai nhánh núi chắn hai đầu đồng bằng như hai bức tường.

Đường đèo cũ vắng hơn trước nhưng dốc và cua gấp vẫn nguy hiểm; mùa mưa có thể có đá lăn, nên đi chậm và tránh đi đèo khi mưa lớn kéo dài.