Đèo Hải Vân: con đèo vượt núi ra biển giữa Huế và Đà Nẵng dài bao nhiêu

Đèo Hải Vân là con đèo vượt đoạn cuối của dãy Bạch Mã, chỗ nhánh núi này đâm ra Biển Đông, nối TP Huế với TP Đà Nẵng. Đèo dài khoảng 20 km, đỉnh cao gần 500 m, nằm ngay trên mép biển: một bên là vách núi granit, một bên là vịnh Lăng Cô và vịnh Đà Nẵng. Tên Hải Vân, nghĩa là "biển mây", tả đúng cảnh mây từ biển bốc lên phủ đỉnh đèo.

Con đèo ở đâu trên bản đồ

Dãy Bạch Mã tách từ Trường Sơn chạy ngang ra biển. Càng về phía đông, dãy núi càng thấp và hẹp, cuối cùng chỉ còn một sống núi nhọn, sườn bắc đổ xuống vịnh Lăng Cô, sườn nam đổ xuống vịnh Đà Nẵng, đầu mũi chìm xuống nước, bên ngoài còn đảo Sơn Chà. Đèo Hải Vân vượt qua đúng sống núi cuối cùng ấy, gần biển đến mức từ đỉnh đèo có thể nhìn thấy sóng đánh vào chân núi.

So với Đèo Ngang ở phía bắc, cả hai đều là kiểu đèo vượt nhánh núi ngang ra biển. Nhưng Hải Vân cao gấp đôi, dài hơn, và quan trọng là dãy núi nó vượt qua đủ lớn để chia đôi khí hậu cả nước.

Granit ven biển: vách đá, bãi đá và vịnh

Khối núi ở đây chủ yếu là granit. Granit nứt thành khối theo các khe vuông góc; nước mưa và sóng biển phá dần theo khe, để lại những tảng đá tròn lớn. Đường đèo cắt qua nhiều đoạn vách granit, có chỗ đá lộ ra nguyên khối, có chỗ đã phong hoá thành đất cát vàng nhạt.

Nơi núi chạm biển, sóng đánh vào chân granit tạo nên bờ đá dốc, ghềnh đá và những bãi đá tròn. Giữa các mũi đá là các bãi cát nhỏ. Hai vịnh hai bên đèo đều là sản phẩm của núi ép sát biển:

• Vịnh Lăng Cô phía bắc: vịnh nhỏ, sau lưng là đầm Lập An, ngăn với biển bởi một dải cát hẹp.
• Vịnh Đà Nẵng phía nam: vịnh rộng, kín, được bán đảo Sơn Trà che phía đông và chính dãy Hải Vân che phía bắc. Nhờ hai "cánh tay" núi ôm hai bên, vịnh Đà Nẵng là một trong những vịnh tự nhiên tốt nhất miền Trung.

Bức tường giữa hai miền

Vì thuộc dãy Bạch Mã, đèo Hải Vân cũng là nơi người đi đường thấy rõ ranh giới khí hậu: mùa đông phía Huế thường âm u, mưa dầm, phía Đà Nẵng có khi đã nắng. Mây từ biển bị đẩy lên sườn núi, ngưng tụ quanh đỉnh đèo, nên đỉnh Hải Vân hay bị mây phủ, tầm nhìn giảm nhanh. Phần giải thích kỹ về khí hậu nằm ở các tài liệu khí tượng; với người đi đèo, chỉ cần biết: đỉnh đèo có thể mù mịt dù hai đầu trời quang.

Ải Vân trong lịch sử

Từ khi đất Đại Việt mở về phía nam, Hải Vân nhiều lần là cửa ải biên giới.

1. Năm 1306: sau cuộc hôn nhân của công chúa Huyền Trân với vua Chămpa Chế Mân, Đại Việt nhận hai châu Ô, Lý, tức vùng Thuận Hoá. Ranh giới phía nam của Đại Việt dịch tới khoảng dãy núi này.
2. Đầu thế kỷ 15: nhà Hồ tiến xuống phía nam, vùng đất phía nam Hải Vân (Quảng Nam ngày nay) dần thuộc về Đại Việt. Từ đó Hải Vân không còn là biên giới quốc gia mà thành ranh giới giữa các vùng.
3. Năm 1826: vua Minh Mạng cho xây Hải Vân quan trên đỉnh đèo, cửa ải bằng gạch đá trấn giữ con đường thiên lý Bắc – Nam.

Hải Vân thường được gọi bằng danh xưng "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" (cửa ải hùng vĩ bậc nhất thiên hạ). Danh xưng này được truyền tụng rộng rãi; về nguồn gốc chính xác của câu chữ, các tài liệu nói không giống nhau.

Về mặt hành chính, dãy núi từ lâu ngăn vùng Thuận Hoá (Huế) với vùng Quảng Nam – Đà Nẵng. Hai bên đèo có giọng nói, ẩm thực, phong tục khác nhau rõ rệt, một phần vì con đèo từng là trở ngại lớn cho việc đi lại.

Đường bộ, đường sắt và hầm

Con đường thiên lý thời Nguyễn và quốc lộ 1 thời Pháp đều vượt Hải Vân bằng đường đèo. Đường đèo dốc, cua gấp liên tục, sương mù dày, nên từ lâu đã nổi tiếng là đoạn khó của trục Bắc – Nam.

Đường sắt Bắc – Nam chọn cách khác: không leo lên đỉnh mà men theo sườn núi sát biển, chui qua nhiều hầm ngắn, bám vách đá ngay trên mặt sóng. Đoạn đường sắt này là một trong những đoạn đẹp nhất tuyến, nhưng cũng chạy chậm vì cua gắt.

Năm 2005, hầm đường bộ Hải Vân dài khoảng 6,3 km thông xe, xuyên qua chân núi. Đây là hầm đường bộ dài nhất Đông Nam Á vào thời điểm khánh thành theo nhiều nguồn tin. Về sau, một hầm thứ hai song song được xây thêm. Phần lớn xe trên trục Bắc – Nam nay đi hầm, đường đèo cũ dành cho xe địa phương, xe máy và người muốn đi cảnh.

Đời sống ở hai chân đèo

Hai đầu đèo là hai kiểu cư trú khác nhau, đều do địa hình quyết định. Phía Lăng Cô, đồng bằng gần như không có; làng chài nằm trên dải cát hẹp giữa đầm Lập An và biển, sống nhờ cả nước lợ lẫn nước mặn. Phía Đà Nẵng, chân đèo mở ra vùng Nam Ô, Liên Chiểu, nơi sông Cu Đê đổ ra vịnh; đất bằng rộng hơn, làng nghề và đô thị phát triển dễ hơn. Ngay ở đây cũng thấy rõ vai trò của vịnh Đà Nẵng kín gió: tàu thuyền tìm vào trú, cảng biển lớn hình thành ở phía nam con đèo chứ không phải phía bắc.

Hải Vân khác dãy Bạch Mã thế nào

Hai địa danh hay bị dùng lẫn. Bạch Mã là tên cả dãy núi, từ biên giới phía tây ra tới biển, có rừng, đỉnh Bạch Mã khoảng 1.450 m, vườn quốc gia. Hải Vân là tên con đèo vượt qua đoạn cuối của dãy, chỗ dãy núi thấp xuống còn khoảng 500 m và chạm biển. Có thể hiểu: Hải Vân là "ngón tay" cuối cùng của bàn tay Bạch Mã.

Đi đèo Hải Vân, quan sát gì

• Từ Hải Vân quan: nhìn về phía bắc thấy vịnh Lăng Cô, đầm Lập An; nhìn về phía nam thấy vịnh Đà Nẵng, bán đảo Sơn Trà. Hai vịnh hai bên một sống núi.
• Vách đường đèo: granit nứt khối, chỗ phong hoá thành đất cát vàng.
• Chân núi giáp biển: bãi đá tròn, ghềnh đá, dấu sóng bào granit.
• Mây trên đỉnh: thấy tận mắt cách sườn núi đón hơi ẩm biển rồi ngưng thành mây.

Đường đèo cũ hẹp, nhiều cua gấp và mây mù đột ngột; đi chậm, bật đèn khi qua vùng mây và không vượt ở khúc cua.