Đèo Khánh Lê và đèo Ngoạn Mục: từ biển lên cao nguyên Lâm Viên

Đèo Khánh Lê và đèo Ngoạn Mục là hai con đường leo thẳng từ dải ven biển Nam Trung Bộ lên cao nguyên Lâm Viên. Khánh Lê nằm trên quốc lộ 27C, nối vùng Khánh Vĩnh (Khánh Hoà) với Lạc Dương (Lâm Đồng), dài hơn 30 km và leo lên độ cao khoảng 1.700 m. Ngoạn Mục nằm trên quốc lộ 27, nối vùng Sông Pha (Ninh Thuận cũ, nay thuộc Khánh Hoà) với Đơn Dương (Lâm Đồng), dài gần 20 km, đỉnh khoảng 1.000 m. Cả hai leo lên cùng một vách đứt lớn: sườn đông của khối cao nguyên Nam Tây Nguyên, nơi đất đổ từ hơn nghìn mét xuống gần mực nước biển trong vài chục cây số.

Vách đông của cao nguyên

Nhìn trên bản đồ địa hình, khối cao nguyên Lâm Viên – Di Linh giống một chiếc bàn lớn mà mép phía đông dựng rất dốc xuống dải đồng bằng ven biển Khánh Hoà và Ninh Thuận cũ. Từ Đà Lạt đến biển Nha Trang hay Phan Rang, khoảng cách theo đường chim bay không xa, nhưng chênh lệch độ cao tới 1.500 m.

Vách dốc ấy là kết quả của quá trình nâng lên của khối cao nguyên trong các giai đoạn kiến tạo gần đây, trong khi dải ven biển phía đông không được nâng tương ứng. Sông suối từ cao nguyên đổ ra biển phải chảy qua những thung lũng hẹp, dốc, nhiều thác. Con đường nào muốn nối biển với cao nguyên cũng phải leo qua vách này, tạo nên những con đèo dài nhất, chênh độ cao lớn nhất của miền Nam.

Đèo Khánh Lê: xuyên rừng đầu nguồn

Khánh Lê là một trong những đèo dài nhất Việt Nam, cũng là một trong những con đường mới: tuyến Nha Trang – Đà Lạt qua đây được hoàn thành vào cuối thập niên 2000. Đường bắt đầu từ thung lũng sông Cái Nha Trang, leo dần lên rồi vượt qua vùng rừng núi cao thuộc Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà, trước khi xuống cao nguyên Lâm Viên ở phía Lạc Dương.

Đây là vùng rừng đầu nguồn quan trọng. Phía đông đỉnh đèo, nước chảy về sông Cái, đổ ra biển ở Nha Trang. Phía tây, nước chảy về vùng thượng nguồn sông Đa Nhim, một nhánh đầu nguồn của hệ thống sông Đồng Nai. Như vậy Khánh Lê cũng vượt qua một đường chia nước lớn: một bên ra biển ngay sau vài chục cây số, một bên theo sông Đồng Nai đi vòng qua Đông Nam Bộ rồi mới ra biển.

Trên đỉnh đèo, rừng á nhiệt đới núi cao xuất hiện: thông, pơ mu, đỗ quyên, cây phủ rêu, địa y treo trên cành. Mây thường phủ đỉnh, tầm nhìn có lúc chỉ vài chục mét. Xuống phía Khánh Hoà, rừng chuyển dần sang rừng nhiệt đới, rồi tới thung lũng nóng ở chân đèo.

Sườn đèo dốc, đá phong hoá sâu và mưa nhiều khiến Khánh Lê thường xuyên sạt lở vào mùa mưa. Những đợt mưa lớn từng làm đường bị chia cắt nhiều ngày.

Đèo Ngoạn Mục: vượt ranh giới khô – ẩm

Đèo Ngoạn Mục, người Pháp gọi là Bellevue, có tên gợi đúng cảnh từ trên đèo nhìn xuống: thung lũng Sông Pha và đồng bằng Ninh Thuận cũ trải ra phía dưới. Đèo dài gần 20 km, nối Sông Pha phía dưới với Đơn Dương trên cao nguyên.

Điều đặc biệt nhất ở Ngoạn Mục là sự tương phản hai bên. Phía Ninh Thuận cũ thuộc vùng khô hạn nhất cả nước: đồi trọc, cây bụi, xương rồng, nắng gắt. Lên tới Đơn Dương, cảnh chuyển sang ruộng rau xanh, hồ nước, đồi thông, không khí ẩm mát. Ranh giới này chính là vách cao nguyên: khối khí ẩm từ phía tây đổ mưa trên cao nguyên rồi bị chặn lại, sang tới sườn đông thì đã khô.

Thuỷ điện Đa Nhim: dùng vách đèo để làm điện

Đứng trên đèo Ngoạn Mục, có thể thấy những đường ống thép lớn chạy thẳng từ trên núi xuống thung lũng Sông Pha. Đó là đường ống của nhà máy thuỷ điện Đa Nhim, hoàn thành năm 1964. Nước sông Đa Nhim được giữ trong hồ Đơn Dương trên cao nguyên, rồi dẫn qua đường hầm xuyên núi và đổ xuống đường ống, tận dụng độ chênh khoảng 800 m của vách cao nguyên để quay tua bin ở Sông Pha.

Thú vị ở chỗ: nước sông Đa Nhim vốn thuộc lưu vực sông Đồng Nai, chảy về phía tây nam. Sau khi qua nhà máy, nước được xả xuống phía đông, vào lưu vực sông Cái Phan Rang và trở thành nguồn tưới cho vùng khô hạn Ninh Thuận cũ. Con người đã chuyển nước qua đường chia nước tự nhiên, nhờ đúng cái vách dốc mà đèo Ngoạn Mục leo qua.

Đường sắt răng cưa: một cách khác để leo vách

Trước khi có đường ô tô hiện đại, người Pháp đã làm tuyến đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt, dài khoảng 84 km, hoàn thành năm 1932. Đoạn leo vách cao nguyên từ vùng Sông Pha lên phía trên quá dốc cho tàu thường, nên phải dùng đường ray răng cưa: giữa hai ray có thêm một thanh răng để bánh răng của đầu máy bám vào mà leo.

Tuyến đường sắt này ngừng chạy từ những năm 1970, ray đã bị tháo dỡ phần lớn; hiện chỉ còn đoạn ngắn từ ga Đà Lạt đi Trại Mát chạy phục vụ khách. Dấu vết nền đường, cầu, hầm cũ vẫn còn rải rác dọc vùng đèo. Cách người Pháp phải dùng răng cưa cho thấy rõ độ dốc của vách cao nguyên ở đây.

So với đèo Prenn và Bảo Lộc

Prenn và Bảo Lộc leo từ phía nam, qua từng bậc cao nguyên, mỗi bậc vài trăm mét. Khánh Lê và Ngoạn Mục leo từ phía đông, nơi không có bậc trung gian: từ gần mực nước biển lên thẳng hơn nghìn mét. Vì thế hai đèo phía đông dài hơn, dốc hơn và cảnh hai đầu đèo khác nhau gay gắt hơn.

Đi qua hai đèo, quan sát gì

• Trên đỉnh Khánh Lê: rừng rêu, cây lá kim, mây; dấu hiệu đang ở vùng núi cao đầu nguồn.
• Giữa đèo Khánh Lê nhìn về phía đông: thung lũng sông Cái hẹp, sâu, nhiều lớp núi chồng lên nhau.
• Trên đèo Ngoạn Mục: đường ống thuỷ điện Đa Nhim đổ xuống Sông Pha, và sự tương phản khô – ẩm giữa hai bên.
• Đơn Dương: hồ Đơn Dương và ruộng rau, cảnh của mặt cao nguyên ẩm mát.

Cả hai đèo đều dài, dốc liên tục, nhiều cua gấp; xe nên về số thấp khi xuống dốc dài thay vì giữ phanh, và tránh đi Khánh Lê khi có mưa lớn kéo dài vì nguy cơ sạt lở.