Đèo Lò Xo: vượt rìa khối núi Kon Tum, nơi chia nước Biển Đông và Mê Kông

Đèo Lò Xo là con đèo trên đường Hồ Chí Minh, nối vùng Phước Sơn (Quảng Nam cũ, nay thuộc TP Đà Nẵng) với vùng Đắk Glei (Kon Tum cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi). Đèo vượt qua rìa bắc khối núi Kon Tum, gần vùng núi Ngọc Linh, nơi Trường Sơn Bắc chuyển sang Trường Sơn Nam. Điểm đáng nhớ nhất về địa lý: đỉnh đèo gần đường chia nước giữa các sông chảy ra Biển Đông và hệ thống sông Sê San chảy về Mê Kông.

Đèo nằm ở đâu, vượt qua cái gì

Từ đồng bằng Quảng Nam đi ngược lên Tây Nguyên theo hướng tây nam, đường phải leo qua vùng núi cao và hiểm trở bậc nhất miền Trung. Khu vực này là phần rìa bắc của khối núi Kon Tum, một khối nền đá cổ có đỉnh Ngọc Linh cao khoảng 2.598 m ở trung tâm. Đèo Lò Xo vượt qua một trong những sống núi của khối này để xuống thung lũng Đắk Glei, cửa ngõ phía bắc của Tây Nguyên.

Số liệu chiều dài và độ cao của đèo Lò Xo không thống nhất giữa các nguồn, tuỳ người ta tính từ chân đèo nào. Điều chắc chắn là đường đèo dài nhiều chục khúc cua, uốn liên tục trên sườn núi dốc.

Cái tên "Lò Xo"

Tên gọi được giải thích đơn giản: đường đèo uốn lượn hết vòng này đến vòng khác, nhìn từ trên cao như sợi dây lò xo bị kéo giãn. Đây không phải tên Hán Việt hay tên bản địa mà là cách gọi hình tượng của người đi đường. Nó cho thấy một điều về địa hình: sườn núi ở đây dốc đến mức đường phải gập lại nhiều lần mới lên được.

Bên này ra Biển Đông, bên kia về Mê Kông

Đây là ý quan trọng nhất của con đèo.

• Phía bắc, vùng Phước Sơn: suối chảy về các nhánh thượng nguồn của hệ thống sông Vu Gia – Thu Bồn, rồi ra Biển Đông qua cửa Hội An và Đà Nẵng. Đường từ núi ra biển chỉ hơn trăm cây số.
• Phía nam, vùng Đắk Glei: sông Pô Kô bắt nguồn ở vùng núi này, chảy về phía nam, hợp với sông Đăk Bla thành hệ thống Sê San, rồi chảy sang Campuchia đổ vào sông Mê Kông. Nước này phải đi hàng nghìn cây số, qua châu thổ Cửu Long mới ra tới biển.

Một con đèo đứng trên ranh giới của hai thế giới thuỷ văn khác hẳn nhau. Không nhiều nơi ở Việt Nam mà một đường ô tô cắt ngang ranh giới lưu vực Mê Kông rõ như thế.

Hai giọt mưa rơi cách nhau vài bước trên vùng đỉnh đèo Lò Xo có thể một giọt ra biển ở Hội An sau vài ngày, giọt kia ra biển ở cửa sông Hậu sau nhiều tuần.

Đá cổ, sườn dốc và sạt lở

Khối núi Kon Tum được tạo từ những loại đá biến chất rất cổ như gneiss, đá phiến kết tinh, xen đá granit. Ở vùng nhiệt đới mưa nhiều, các loại đá này bị phong hoá rất sâu, có nơi lớp đất và đá mục dày hàng chục mét. Lớp đất ấy giữ được rừng khi rừng còn, nhưng khi mưa lớn kéo dài, nó ngấm no nước, nặng và trượt xuống theo sườn dốc.

Vì vậy sạt lở taluy là nỗi lo thường trực trên đèo Lò Xo mỗi mùa mưa. Đường mở trên sườn dốc cắt ngang lớp phong hoá, tạo thêm những vách dễ sụt. Đây là đặc điểm chung của đường qua vùng núi đá cổ phong hoá sâu ở miền Trung và Tây Nguyên, không riêng gì Lò Xo.

Nhìn vách taluy, có thể thấy rõ: phần trên là đất đỏ vàng, xuống dưới là đá mục còn giữ cấu trúc lớp nhưng bóp là vụn, sâu hơn nữa mới là đá cứng xám. Đó là một "mặt cắt phong hoá" điển hình.

Rừng và mây trên rìa khối Kon Tum

Hai bên đèo là rừng núi của vùng Ngọc Linh và Phước Sơn. Ở độ cao lớn, rừng á nhiệt đới nhiều rêu, nhiều cây lá kim; thấp hơn là rừng nhiệt đới thường xanh. Vì đứng ở rìa khối núi cao, đỉnh đèo hay bị mây phủ, sương mù dày đặc vào sáng sớm, mưa nhiều hơn vùng thung lũng Đắk Glei phía dưới.

Vùng núi quanh đây là nơi phân bố tự nhiên của sâm Ngọc Linh, loại sâm cần đúng điều kiện núi cao mát và ẩm. Một số khu bảo tồn thiên nhiên nằm hai bên tuyến đường, bảo vệ rừng đầu nguồn cho cả hai hệ thống sông.

Từ núi xuống cao nguyên: hai cảnh khác nhau

Đi từ bắc xuống nam qua Lò Xo, cảnh quan đổi rõ:

Xuống khỏi đèo về phía nam, đường dần chạy theo thung lũng sông Pô Kô, vào vùng cao nguyên Kon Tum. Địa hình mở dần, dấu hiệu đã ra khỏi khối núi cao và bước vào thế giới của các bậc cao nguyên Tây Nguyên.

Lò Xo giữa các con đường lên Tây Nguyên

Từ duyên hải lên Tây Nguyên có nhiều đường, mỗi đường vượt một kiểu địa hình:

• Đèo Lò Xo: vượt rìa khối núi Kon Tum ở phía bắc, vùng núi cao nhất.
• Đèo Mang Yang, đèo An Khê: leo các bậc từ đồng bằng Bình Định cũ lên cao nguyên Pleiku.
• Đèo Phượng Hoàng: từ Khánh Hoà lên cao nguyên Đắk Lắk.
• Đèo Khánh Lê, Ngoạn Mục: từ ven biển Nam Trung Bộ lên cao nguyên Lâm Viên.

Trong số đó, Lò Xo là đèo đi qua vùng núi cao và đá cổ nhất, trong khi các đèo phía nam chủ yếu leo lên các bậc cao nguyên bazan.

Đi qua đèo Lò Xo, quan sát gì

• Hướng chảy của suối: trước và sau đỉnh đèo, suối chảy ngược chiều nhau, một bên về Thu Bồn, một bên về Sê San.
• Vách taluy: mặt cắt phong hoá từ đất đỏ xuống đá mục rồi đá cứng.
• Mây và rừng: đỉnh đèo nhiều mây, rừng ẩm, cây phủ rêu.
• Thung lũng Đắk Glei: cảnh mở dần khi rời khối núi.

Đèo nhiều cua gấp, sương mù và có nguy cơ sạt lở vào mùa mưa; nên theo dõi thông báo đường trước khi đi, không dừng xe dưới vách taluy cao.