Khối núi Kon Tum là vùng núi cao ở cực bắc Tây Nguyên, trải trên đất Quảng Ngãi (gồm vùng Kon Tum cũ) và miền tây TP Đà Nẵng (vùng Quảng Nam cũ). Đây là nơi có những loại đá cổ nhất Việt Nam, thuộc một mảnh nền cứng mà giới địa chất gọi là địa khối Kon Tum. Từ khối núi này, sông chảy ra ba ngả: về Biển Đông qua Quảng Nam – Quảng Ngãi, xuống phía nam vào sông Ba, và sang phía tây vào lưu vực Mê Kông.
Khối núi, không phải dãy núi
Khác với các dãy núi chạy dài thành vệt như Hoàng Liên Sơn hay Con Voi, Kon Tum là một khối: một vùng nhô cao rộng, gồm nhiều đỉnh và sống núi chạy nhiều hướng, bao quanh là các cao nguyên thấp hơn. Ở trung tâm khối là đỉnh Ngọc Linh, khoảng 2.598 m, cao nhất Tây Nguyên; quanh nó là các đỉnh khác như Ngọc Rinh Rua, Ngọc Krinh, Ngọc Lum Heo. Chữ "Ngọc" ở đây là cách phiên âm từ "ngok" trong tiếng Xơ Đăng và các ngôn ngữ cùng nhóm, nghĩa là núi.
Ranh giới của khối núi không có vạch rõ ràng. Sách địa lí thường mô tả: phía bắc nó nối với Trường Sơn Bắc, phía nam chuyển sang các cao nguyên bazan Kon Plông, Kon Hà Nừng, Pleiku; phía đông đổ dốc xuống đồng bằng ven biển; phía tây hạ dần về biên giới Việt – Lào – Campuchia.
| Hướng | Nối với | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bắc | Trường Sơn Bắc | Núi chuyển hẹp, chạy tây bắc – đông nam |
| Đông | Đồng bằng Quảng Nam – Quảng Ngãi | Sườn dốc, nhiều thác ghềnh |
| Nam | Cao nguyên Kon Plông, Pleiku | Địa hình mở thành các bậc cao nguyên |
| Tây | Vùng ngã ba biên giới | Hạ dần, sông chảy về Mê Kông |
Những tảng đá già nhất Việt Nam
Điều làm khối núi Kon Tum đặc biệt nằm dưới chân, trong lòng đá. Ở đây lộ ra những loại đá biến chất cao như gneiss, granulit, đá phiến kết tinh, được hình thành ở độ sâu lớn dưới nhiệt độ và áp suất rất cao. Trong các nghiên cứu địa chất Việt Nam, những đá này (thường được gọi theo tên hệ tầng Kan Nack) được xếp vào loại cổ nhất trên lãnh thổ, với tuổi hàng tỉ năm, thuộc liên đại Thái Cổ hoặc Nguyên Sinh. Niên đại cụ thể của từng khối đá vẫn còn được bàn luận và đo đạc lại bằng các phương pháp mới, nên ở mức phổ thông chỉ cần nói: rất cổ, cổ hơn phần lớn đá ở các vùng khác.
Địa khối Kon Tum là một mảnh vỏ lục địa cứng. Trong lịch sử địa chất, các vùng xung quanh lần lượt bị uốn nếp, gắn thêm vào, còn mảnh nền này đóng vai trò như "lõi". Về sau, ở phía nam và phía đông của nó, dung nham bazan trào lên phủ thành các cao nguyên đất đỏ. Nhưng chính khối Kon Tum thì chủ yếu vẫn là đá cổ, không phủ bazan.
Cao nguyên Tây Nguyên nổi tiếng với đất đỏ bazan, nhưng cái nền mà các cao nguyên ấy dựa vào lại là đá biến chất cổ của khối Kon Tum.
Mái nhà chia nước ba ngả
Vì cao và nằm ở vị trí trung tâm, khối núi Kon Tum là nơi bắt nguồn của nhiều con sông lớn miền Trung và Tây Nguyên:
- Về phía đông, ra Biển Đông: các nhánh thượng nguồn của sông Thu Bồn (như sông Tranh), sông Trà Khúc. Sườn đông dốc nên sông ngắn, nước xiết, lũ lên nhanh.
- Về phía nam: sông Ba bắt nguồn từ vùng núi phía nam khối Kon Tum, chảy qua Gia Lai rồi ra biển ở Tuy Hoà (Đắk Lắk).
- Về phía tây, sang Mê Kông: sông Pô Kô, sông Đăk Bla hợp lại thành hệ thống sông Sê San, chảy sang Campuchia rồi đổ vào Mê Kông.
Điều này có nghĩa: một giọt mưa rơi trên khối núi Kon Tum có thể kết thúc ở Biển Đông sau vài trăm cây số, hoặc phải đi vòng qua Campuchia, xuống tận châu thổ Cửu Long rồi mới ra biển. Đường phân thuỷ quan trọng này chạy ngay trên các sống núi của khối.
Rừng núi cao và sâm Ngọc Linh
Trên khối Kon Tum, rừng biến đổi theo độ cao như một cái tháp: rừng nhiệt đới ở chân và sườn thấp, rừng á nhiệt đới hỗn giao lá rộng – lá kim ở độ cao trung bình, rồi rừng lùn phủ rêu gần đỉnh. Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Linh và các khu rừng đặc dụng quanh đó bảo vệ phần lõi này.
Sản vật gắn với khối núi được biết nhiều nhất là sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis), loài sâm mọc tự nhiên dưới tán rừng ẩm ở độ cao lớn, được mô tả khoa học từ chính vùng này vào thập niên 1980. Nó cần đúng điều kiện của núi cao: mát, ẩm, nhiều mùn, có bóng râm. Chuyện sâm Ngọc Linh cho thấy rõ cách địa hình tạo ra những sinh cảnh riêng mà vùng thấp không có.
Người sống trên khối núi
Khối núi Kon Tum là địa bàn của người Xơ Đăng, Giẻ Triêng, Ca Dong, Bh'noong (Giẻ) và các dân tộc khác. Làng thường dựng ở lưng chừng núi hay trên các thềm bằng ven suối, nơi có nước và đất làm rẫy. Địa hình dốc, đất đá cổ phong hoá thành đất feralit vàng đỏ, mỏng hơn đất bazan, nên canh tác khó hơn ở cao nguyên phía nam.
Giao thông qua khối núi xưa nay vẫn là thử thách. Tuyến đường lớn nối miền Trung với Tây Nguyên ở phía bắc phải vượt khối núi bằng những con đèo dài, nổi tiếng nhất là đèo Lò Xo. Sạt lở ở các sườn đá phong hoá sâu là chuyện thường gặp mỗi mùa mưa.
Kon Tum, Pleiku, Đắk Lắk: khối núi và cao nguyên khác nhau thế nào
| Khối núi Kon Tum | Cao nguyên Pleiku, Buôn Ma Thuột | |
|---|---|---|
| Địa hình | Núi cao, sống núi sắc, sườn dốc | Mặt bằng rộng, gợn sóng |
| Đá | Đá biến chất và magma rất cổ | Bazan phun trào trẻ hơn nhiều |
| Đất | Feralit vàng đỏ, mỏng | Đất đỏ bazan dày |
| Cây trồng | Rừng, cây dược liệu, rẫy nhỏ | Cà phê, cao su, hồ tiêu |
Nhìn bảng này dễ hiểu vì sao bản đồ cây công nghiệp Tây Nguyên tập trung ở các cao nguyên phía nam chứ không phải trên khối Kon Tum.
Tìm hiểu khối núi Kon Tum thế nào
- Atlat Địa lí Việt Nam, trang địa chất khoáng sản: tìm vùng màu đá cổ quanh Kon Tum, so với vùng bazan ở phía nam.
- Bảo tàng Địa chất (Hà Nội): có mẫu đá biến chất cổ của địa khối Kon Tum.
- Bảo tàng tỉnh ở Kon Tum (nay thuộc Quảng Ngãi): phần trưng bày về tự nhiên và văn hoá các dân tộc vùng núi.
- Đi đường Hồ Chí Minh qua đèo Lò Xo: thấy rõ sườn núi dốc và các vách đá phong hoá sâu dọc đường.
Vùng núi Ngọc Linh là khu bảo tồn, việc vào sâu trong rừng cần phép của ban quản lý và người dẫn đường địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Khối núi Kon Tum nằm ở đâu?
Khối núi Kon Tum nằm ở cực bắc Tây Nguyên, trên đất Quảng Ngãi (gồm vùng Kon Tum cũ) và miền tây TP Đà Nẵng (vùng Quảng Nam cũ). Trung tâm khối núi là vùng đỉnh Ngọc Linh.
Vì sao nói khối Kon Tum có đá cổ nhất Việt Nam?
Vì ở đây lộ ra các đá biến chất cao như gneiss, granulit được các nghiên cứu địa chất xếp tuổi hàng tỉ năm. Niên đại cụ thể còn được bàn, nhưng chúng thuộc nhóm đá già nhất trên lãnh thổ.
Những con sông nào bắt nguồn từ khối núi Kon Tum?
Các nhánh thượng nguồn sông Thu Bồn và sông Trà Khúc chảy về phía đông, sông Ba chảy về phía nam, còn sông Pô Kô, Đăk Bla hợp thành Sê San chảy về Mê Kông.
Chữ "Ngọc" trong Ngọc Linh nghĩa là gì?
"Ngọc" là cách phiên âm từ "ngok" trong tiếng Xơ Đăng và các ngôn ngữ gần gũi, nghĩa là núi. Vì vậy nhiều đỉnh ở vùng này mang chữ Ngọc ở đầu tên.
Khối núi Kon Tum khác cao nguyên Pleiku thế nào?
Kon Tum là vùng núi cao bằng đá biến chất cổ, sườn dốc, đất mỏng. Pleiku là cao nguyên phủ bazan trẻ hơn, mặt bằng rộng, đất đỏ dày, hợp trồng cây công nghiệp.
