Núi Mẫu Sơn Lạng Sơn cao bao nhiêu và vì sao lạnh đến có tuyết

Mẫu Sơn là khối núi đất cao nhất vùng Lạng Sơn, nằm cách đô thị Lạng Sơn khoảng 30 km về phía đông, sát biên giới Việt – Trung. Đỉnh cao nhất thường được ghi là Phja Mè, khoảng 1.540 m. Nhờ độ cao và vị trí đón thẳng gió mùa đông bắc, đây là một trong những nơi lạnh nhất miền Bắc: mùa đông có sương muối, băng giá, và đã từng có tuyết rơi.

Khối núi ở đâu, cao bao nhiêu

Khối Mẫu Sơn trải trên vùng giáp ranh giữa Lộc Bình và Cao Lộc, phía đông tỉnh Lạng Sơn, một phần sườn bắc chạm đường biên giới. Đây không phải một ngọn núi đơn lẻ mà là một cụm đỉnh, nhiều đỉnh trên 1.000 m nối nhau bằng các sống núi, xung quanh hạ xuống vùng đồi và thung lũng thấp hơn nhiều.

Tên Phja Mè, Phja Pò trong tiếng Tày – Nùng thường được giải nghĩa là "núi Mẹ", "núi Bố". Chữ "Mẫu Sơn" (núi Mẹ) là cách gọi Hán Việt của cùng ý ấy. Đây là cách giải thích phổ biến trong tài liệu địa phương.

Núi đất giữa vùng núi đá

Lạng Sơn nổi tiếng với núi đá vôi: dải Bắc Sơn, vùng Chi Lăng, Hữu Lũng, các hang động quanh thành phố. Mẫu Sơn khác hẳn. Nó là núi đất, được tạo chủ yếu từ đá trầm tích vụn như cát kết, bột kết, đá phiến sét, theo các bản đồ địa chất xếp vào khoảng kỷ Trias. Loại đá này không bị nước hoà tan như đá vôi, mà phong hoá thành lớp đất dày, giữ được cây.

Vì thế cảnh quan Mẫu Sơn trông giống vùng núi Tây Bắc hơn là vùng đá vôi xung quanh: sườn núi tròn, phủ rừng và cỏ, suối chảy trên mặt chứ không biến mất vào hang ngầm. Ngồi trên đỉnh nhìn xuống phía tây, có thể thấy đường ranh giới giữa vùng núi đất này và vùng đồi, núi đá thấp hơn.

Tại sao khối đá này cao hơn xung quanh? Đá cát kết hạt thô cứng và bền với bào mòn hơn đá phiến mềm. Trải qua thời gian dài, đá mềm xung quanh bị bào thấp, khối cát kết đứng lại cao hơn. Cùng với các chuyển động nâng lên ở vùng biên giới, Mẫu Sơn trở thành khối núi nổi bật nhất trong vùng.

Vì sao Mẫu Sơn lạnh

Ba yếu tố địa hình cộng lại:

1. Độ cao: nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6 °C mỗi 100 m. Ở độ cao trên 1.400 m, nhiệt độ thấp hơn đô thị Lạng Sơn (khoảng 250 m) cỡ bảy, tám độ.
2. Vị trí: Lạng Sơn là cửa ngõ đầu tiên đón gió mùa đông bắc tràn từ phương bắc xuống. Không có dãy núi cao nào chắn phía trước, khối khí lạnh tới Mẫu Sơn còn rất mạnh.
3. Hướng mở: các thung lũng quanh vùng mở về phía bắc, đông bắc, càng giúp khí lạnh tràn vào.

Kết quả: mỗi đợt rét đậm, đỉnh Mẫu Sơn thường xuống gần hoặc dưới 0 °C, có băng giá đóng trên cây cỏ. Một số đợt rét mạnh, như đầu năm 2016, đã có tuyết rơi phủ trắng đỉnh núi, được báo chí ghi nhận rộng rãi. Đây là hệ quả địa hình chứ không phải chuyện lạ; với điều kiện độ cao và gió như thế, Mẫu Sơn cùng với vùng đỉnh Hoàng Liên Sơn là những nơi dễ có tuyết nhất Việt Nam.

Mùa hè ngược lại, đỉnh núi mát, thường có mây, sương mù dày. Mưa trên sườn núi nhiều hơn thung lũng phía dưới.

Nước và sông suối

Sườn Mẫu Sơn là nơi phát nguồn của nhiều suối nhỏ đổ về thung lũng xung quanh, trong đó phần lớn chảy về hệ thống sông Kỳ Cùng. Sông Kỳ Cùng là con sông đặc biệt của miền Bắc vì chảy về phía tây bắc, qua đô thị Lạng Sơn rồi lên Thất Khê, sang Trung Quốc, chứ không xuôi về đồng bằng Bắc Bộ.

Nước trên núi nhờ rừng giữ nên suối ít cạn hơn ở vùng đồi trọc phía dưới. Bảo vệ rừng trên khối núi vì thế không chỉ là chuyện cảnh quan mà là chuyện nguồn nước cho các xã dưới chân.

Khu nghỉ mát cũ và đời sống trên núi

Giống Sa Pa, Tam Đảo, Ba Vì, Bạch Mã, Mẫu Sơn từng được người Pháp chọn làm khu nghỉ mát vào khoảng những năm 1930, với đường lên núi và các biệt thự. Lý do vẫn là độ cao cộng khí hậu mát. Nhiều biệt thự đã đổ nát, tường đá rêu phủ còn lại giữa rừng.

Người Dao ở Mẫu Sơn sống thành các bản trên lưng chừng núi, trồng chè, đào, làm nương. Đào Mẫu Sơn và chè Mẫu Sơn là sản vật quen thuộc; quả đào nhỏ, chua ngọt, ra hoa vào cuối mùa đông nhờ cái lạnh của núi. Người Nùng, người Tày ở các thung lũng thấp hơn, làm ruộng nước dọc suối.

Cây trồng ở đây cho thấy rõ ảnh hưởng của độ cao: những loại cây quen với khí hậu mát, có mùa đông lạnh như đào, mận, chè mọc tốt, trong khi dưới chân núi là lúa, ngô, cây hồi.

So với các khối núi lạnh khác

Mẫu Sơn không cao bằng Sa Pa, nhưng vị trí sát biên giới đông bắc khiến nó chịu gió lạnh sớm và mạnh hơn. Đó là lý do một ngọn núi chỉ khoảng 1.500 m lại thường xuyên xuất hiện trong tin rét đậm, băng giá.

Đến Mẫu Sơn, nhìn gì

• Đường lên núi: để ý sự đổi cảnh từ vùng đồi và núi đá thấp sang núi đất, rừng và cỏ.
• Vách đường: đá cát kết, bột kết xếp lớp, có lớp nghiêng, khác hẳn đá vôi xám khối ở dưới thung lũng.
• Đỉnh vào sáng sớm mùa đông: sương muối, băng giá trên cỏ. Mặt đường có thể đóng băng trơn trượt, nên theo dõi thông báo của địa phương trước khi lên.
• Bản Dao trên lưng chừng núi: vườn đào, chè và nhà ở thích nghi với khí hậu lạnh.

Khi có tin băng giá, đường lên đỉnh có thể bị tạm cấm xe. Bảo tàng tỉnh Lạng Sơn có phần giới thiệu tự nhiên và các dân tộc vùng Mẫu Sơn.