Nam Du và Thổ Chu: hai quần đảo xa bờ trong vịnh Thái Lan

Nam Du và Thổ Chu là hai quần đảo đá gốc trong vịnh Thái Lan, cùng thuộc tỉnh An Giang: Nam Du nằm trong đặc khu Kiên Hải, cách Rạch Giá khoảng 83 km; Thổ Chu là đặc khu Thổ Châu, xa bờ hơn nhiều, cách Phú Quốc khoảng 55 hải lý. Cả hai là đỉnh đồi núi của một vùng thềm lục địa nông bị biển nhấn chìm, có rừng, có vịnh kín gió và rạn san hô viền, nằm giữa ngư trường lớn nhất phía tây nam Việt Nam.

Vịnh Thái Lan: một vùng biển nông như cái chậu

Muốn hiểu các đảo phía tây nam, phải bắt đầu từ cái vịnh chứa chúng. Vịnh Thái Lan là vùng biển nông, theo các tài liệu phổ thông độ sâu trung bình chỉ khoảng 45–50 mét, nơi sâu nhất khoảng 80 mét. Đáy vịnh khá bằng phẳng, nghiêng nhẹ về phía Biển Đông.

Vào thời băng hà cuối cùng, khi mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng một trăm mét, gần như toàn bộ vịnh là đất liền — một đồng bằng rộng có sông chảy qua, nối bán đảo Mã Lai với vùng đất nay là Nam Bộ. Phú Quốc, Nam Du, Thổ Chu, Hải Tặc khi ấy là những ngọn đồi, dãy núi thấp đứng giữa đồng bằng. Biển dâng lên sau thời băng hà đã biến chúng thành đảo.

Vì vậy các đảo trong vịnh đều là đảo đá gốc, mang đá và hướng cấu trúc của đất liền cổ, không có đảo san hô hay đảo núi lửa như ở miền Trung.

Các quần đảo phía tây nam: nhìn chung

Bài này đi vào hai quần đảo xa bờ hơn cả: Nam Du và Thổ Chu.

Nam Du: hai mươi mốt hòn đảo quanh những lạch nước lặng

Quần đảo Nam Du gồm khoảng 21 hòn đảo lớn nhỏ, nằm ngoài khơi Rạch Giá. Đảo lớn nhất là Hòn Lớn (còn gọi Hòn Củ Tron), nơi có đỉnh núi cao khoảng 300 mét với ngọn hải đăng — mốc dẫn đường cho tàu thuyền trong vịnh. Quanh Hòn Lớn là các hòn Ngang, Mấu, Dầu, Hai và nhiều hòn nhỏ khác.

Vì sao Nam Du nhiều đảo sát nhau

Nam Du là phần đỉnh của một vùng đồi núi cổ bị chia cắt bởi các thung lũng. Khi biển dâng, nước tràn vào thung lũng, biến chúng thành lạch biển hẹp giữa các hòn. Vì thế quần đảo có dạng "chùm": các đảo đứng sát nhau, xen kẽ là lạch nước sâu vừa phải, được đảo xung quanh che chắn.

Những lạch nước lặng đó là chỗ neo đậu tự nhiên của tàu cá khi biển động. Dân cư trên đảo sống tập trung quanh các vịnh nhỏ, nơi có bãi đất bằng sát chân núi.

Rạn san hô và bãi đá

Quanh các hòn có rạn san hô viền, thảm cỏ biển và bãi đá. Vịnh Thái Lan ấm quanh năm, nước trong hơn vùng ven bờ Cà Mau – Rạch Giá vì xa các cửa sông lớn, nên san hô sống được quanh nhiều đảo. Tuy vậy, vịnh nông nên nhiệt độ nước dễ tăng cao vào mùa nóng — rạn san hô ở đây nhạy cảm với hiện tượng tẩy trắng.

Thổ Chu: quần đảo xa nhất phía tây nam

Quần đảo Thổ Chu gồm đảo lớn Thổ Chu và các hòn nhỏ bao quanh, trong đó có Hòn Khô, Hòn Nhạn. Theo các tài liệu phổ thông, quần đảo cách Phú Quốc khoảng 55 hải lý, tức hơn 100 km, và là phần lãnh thổ xa bờ nhất của Việt Nam trong vịnh Thái Lan. Đơn vị hành chính hiện nay là đặc khu Thổ Châu thuộc tỉnh An Giang.

Rừng và nước

Đảo lớn Thổ Chu có đồi núi phủ rừng tự nhiên còn khá tốt, những vịnh nhỏ có bãi cát. Núi đủ cao để giữ hơi ẩm, tạo khe suối nhỏ, nhờ vậy đảo có nước ngọt cho người ở. Vì cách bờ xa và ít người, Thổ Chu giữ được cảnh quan tự nhiên tương đối nguyên vẹn so với các đảo gần bờ.

Điểm khởi đầu của đường cơ sở

Hòn Nhạn thuộc quần đảo Thổ Chu là điểm A1 — điểm đầu tiên trong hệ thống đường cơ sở dùng để tính chiều rộng lãnh hải của Việt Nam, theo Tuyên bố của Chính phủ năm 1982. Từ đây đường cơ sở nối qua các điểm trên đảo và mũi đất dọc bờ biển lên phía bắc. Một hòn đảo nhỏ, ít người biết, lại giữ vai trò mốc trong việc xác định vùng biển — đó là ý nghĩa địa lý của các đảo xa bờ.

Trong sử Việt, Thổ Chu từng là nơi Nguyễn Ánh tạm trú khi chạy về vùng biển phía nam cuối thế kỷ 18, cho thấy quần đảo đã được biết đến như một chỗ dừng chân trên tuyến biển phía tây nam từ lâu.

Gió mùa ở vịnh Thái Lan: ngược với miền Trung

Một đặc điểm ít người để ý: nhịp biển động ở vịnh Thái Lan gần như ngược với bờ biển miền Trung.

• Mùa gió đông bắc (khoảng cuối năm đến đầu năm sau): bờ biển miền Trung đón sóng lớn, nhưng các đảo phía tây nam lại nằm ở phía khuất gió, sau lưng bán đảo Cà Mau, nên biển trong vịnh thường êm. Đây là mùa khô của vùng.
• Mùa gió tây nam (khoảng giữa năm): gió thổi thẳng từ vịnh vào, biển quanh Nam Du, Thổ Chu, Phú Quốc động mạnh, mưa nhiều. Tàu ra đảo thường phải tạm nghỉ những ngày gió lớn.

Vịnh Thái Lan nằm gần xích đạo và được bao bọc bởi đất liền nên ít bão hơn các vùng biển khác của Việt Nam, dù đôi khi vẫn có bão đi vào. Nhịp gió mùa này chi phối cả mùa vụ đánh bắt và lịch đi lại của người dân trên đảo.

Ngư trường tây nam và đời sống đảo

Vịnh nông, ấm, nhận chất dinh dưỡng từ các sông đổ vào và từ rừng ngập mặn ven bờ Cà Mau – An Giang, nên là ngư trường giàu: cá, mực, tôm, ghẹ. Nam Du và Thổ Chu nằm giữa ngư trường ấy, vừa là nơi đánh bắt vừa là nơi neo đậu, tiếp tế của đội tàu cá.

Trên đảo, người dân sống bằng biển là chính, kết hợp trồng trọt trên các khoảnh đất nhỏ ở thung lũng và chân núi. Những thay đổi ở rừng trên đảo và ở rạn san hô ven bờ ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn nước ngọt và nguồn cá — hai thứ quyết định đảo có sống được hay không.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm

• Atlat Địa lí Việt Nam, trang vùng Đồng bằng sông Cửu Long và trang biển đảo: xác định vị trí Phú Quốc, Nam Du, Thổ Chu, Hải Tặc trên vịnh Thái Lan.
• Tìm đọc Tuyên bố của Chính phủ Việt Nam năm 1982 về đường cơ sở và Luật Biển Việt Nam 2012 để hiểu vì sao Hòn Nhạn được chọn làm điểm A1.
• Bảo tàng ở Rạch Giá (trước là Bảo tàng Kiên Giang) có tư liệu về các đảo phía tây nam và nghề biển của vùng.
• Khi ở trên đảo, nhìn hướng các lạch nước giữa những hòn: chúng là thung lũng cũ của đất liền thời băng hà, nay bị biển chiếm.