Núi Chúa: rừng khô hạn bên biển Khánh Hoà và vì sao vùng này ít mưa

Núi Chúa là khối núi granit sát biển ở vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, đỉnh cao khoảng 1.040 m. Nó nổi tiếng vì mang một kiểu cảnh quan hiếm ở Việt Nam: rừng khô hạn, cây bụi gai và đá trơ trụi ngay cạnh biển, trong vùng ít mưa nhất cả nước. Vườn quốc gia Núi Chúa thành lập năm 2003, và năm 2021 vùng này được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Khối núi nằm ở đâu

Núi Chúa nằm phía bắc thành phố Phan Rang – Tháp Chàm, giữa vùng đồng bằng khô Ninh Thuận cũ và vịnh Vĩnh Hy. Khối núi chạy dọc bờ biển, sườn phía đông đổ thẳng xuống nước, tạo nên đoạn bờ đá dốc với những vịnh nhỏ, bãi cát hẹp kẹp giữa các mũi đá. Phía tây khối núi là vùng đồi thấp chuyển dần sang đồng bằng cát và ruộng muối.

Về địa giới, Ninh Thuận đã nhập vào Khánh Hoà từ năm 2025, nên hiện nay Núi Chúa thuộc tỉnh Khánh Hoà. Tên vườn quốc gia và tên núi vẫn giữ nguyên.

Vì sao vùng này khô đến vậy

Ninh Thuận cũ là vùng có lượng mưa thuộc loại thấp nhất Việt Nam. Lý do nằm ở địa hình, không phải ở vĩ độ.

• Mùa hạ, gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ vịnh Thái Lan và Ấn Độ Dương. Nhưng trước khi tới đây, khối khí phải vượt qua cao nguyên Lâm Viên, Di Linh và các dãy núi Nam Trường Sơn. Hơi ẩm đã đổ mưa ở sườn tây, sang tới sườn đông thì khô và nóng.
• Mùa đông, gió mùa đông bắc thổi từ biển vào. Ở các tỉnh phía bắc như vùng Huế, Quảng Nam, gió này gặp núi chắn ngang nên gây mưa lớn. Nhưng bờ biển Ninh Thuận cũ lại chạy gần như song song với hướng gió, còn khối núi phía bắc như Núi Chúa và các dãy núi giáp Khánh Hoà cũ che bớt, nên gió lướt qua mà không đổ nhiều mưa.

Hai hướng gió đều bị núi lấy mất hơi ẩm trước khi tới. Kết quả là một vùng nắng gió, đất cát khô, lượng bốc hơi lớn hơn lượng mưa. Chính bản thân Núi Chúa nằm giữa vùng ấy, nên sườn thấp của nó mang đặc trưng khô hạn rất rõ, chỉ phần núi cao hứng được chút mây mới ẩm hơn.

Rừng khô hạn: một cảnh quan ít nơi có

Nhắc đến rừng Việt Nam, người ta nghĩ tới rừng rậm ẩm ướt. Ở Núi Chúa, sườn núi thấp lại là rừng thưa, cây thấp, nhiều gai, rụng lá vào mùa khô. Giữa các bụi cây là đá granit trơ ra, nóng rực dưới nắng. Một số loài cây xương rồng và cây mọng nước mọc ven biển góp phần tạo nên vẻ "bán hoang mạc".

Càng lên cao, mây và sương làm không khí ẩm hơn, rừng chuyển dần sang rừng thường xanh. Trên cùng một khối núi, chỉ cách nhau vài trăm mét độ cao, có thể đi từ cảnh bụi gai khô sang rừng có rêu, dương xỉ. Đây là ví dụ thu nhỏ rất đẹp của quy luật: không phải chỉ vĩ độ hay gió mùa, mà độ cao và hướng sườn cũng quyết định rừng trông ra sao.

Các nhà sinh học coi rừng khô hạn ven biển Núi Chúa là mẫu sinh cảnh hiếm, gần như không còn ở dạng nguyên vẹn ở nơi nào khác trên lãnh thổ. Đây là một trong những lý do chính để công nhận khu dự trữ sinh quyển.

Granit, gió và những tảng đá tròn

Đá granit của Núi Chúa thuộc dải đá magma xâm nhập chạy dọc ven biển Nam Trung Bộ, cùng loại với granit ở Đèo Cả, Hòn Gốm, Cà Ná. Ở vùng khô, granit phong hoá theo kiểu riêng: thiếu nước nên lớp đất trên đá mỏng, các khối đá nứt theo khe bị bào tròn dần nhưng không bị phủ đất. Kết quả là sườn núi lổn nhổn đá tảng tròn chồng lên nhau, có tảng to như cái nhà.

Ở chân núi giáp biển, đá granit gặp sóng tạo nên những bãi đá, mỏm đá và hang ngầm ven bờ. Hang Rái là một bãi đá nổi tiếng, nơi lớp đá ven bờ phủ san hô cổ và rêu, lộ ra khi thuỷ triều xuống. Ở đây có thể thấy cùng lúc đá núi, sản phẩm sinh vật biển và tác động của sóng.

Núi gặp biển: vịnh Vĩnh Hy và rạn san hô

Sườn đông Núi Chúa đổ thẳng xuống biển nên vùng nước sát bờ sâu nhanh, trong, ít phù sa. Đây là điều kiện tốt cho san hô phát triển. Vùng biển trong khu dự trữ sinh quyển có các rạn san hô đa dạng, được bảo vệ cùng với rừng trên núi.

Vịnh Vĩnh Hy là vịnh nhỏ nằm kẹp giữa các mỏm núi của khối Núi Chúa. Kiểu vịnh này là sản phẩm của núi granit chạy sát biển: các nhánh núi nhô ra thành mũi, giữa hai mũi là vịnh kín gió. Một số bãi cát nhỏ trong vùng, như bãi Thịt, là nơi rùa biển lên đẻ trứng hằng năm, được vườn quốc gia khoanh vùng bảo vệ.

Sống cùng núi khô và biển

Quanh Núi Chúa là vùng sinh sống của người Chăm, người Raglai và người Việt. Người Raglai ở các thung lũng và sườn núi, quen với rừng khô, sống bằng nương rẫy và hái lượm. Người Chăm và người Việt ở đồng bằng chân núi, làm ruộng nhờ các công trình dẫn nước, trồng nho, táo, chăn dê, cừu, những vật nuôi hợp với khí hậu khô. Ven biển là làng chài và ruộng muối.

Nước là chuyện lớn nhất ở đây. Suối từ Núi Chúa chảy xuống phần lớn cạn vào mùa khô. Người dân xưa đã phải đào giếng, đắp đập nhỏ để giữ nước. Hiểu được khí hậu khô do địa hình gây ra cũng là hiểu vì sao đời sống ở đây khác hẳn đồng bằng Bắc Bộ hay Nam Bộ.

Đến Núi Chúa, quan sát gì

1. Sườn thấp ven đường ven biển: rừng thưa, bụi gai, đá granit trơ ra, đặc trưng của rừng khô hạn.
2. Nhìn lên đỉnh: vệt rừng xanh đậm hơn ở trên cao là rừng thường xanh nhờ mây ẩm.
3. Bãi đá Hang Rái lúc nước ròng: lớp san hô cổ và đá bám rêu. Đá trơn, nên đi giày bám và để ý nước lên.
4. Vịnh Vĩnh Hy: cách núi granit tạo ra vịnh kín giữa các mũi đá.

Trung tâm du khách của Vườn quốc gia Núi Chúa có tài liệu về rừng khô hạn và chương trình bảo tồn rùa biển. Nắng ở đây rất gắt, mang đủ nước khi đi bộ trong rừng.